สร้างบุญกุศลให้ตนเอง

โดย ชัยยศ จิรพฤกษ์ภิญโญ & เครือข่ายพุทธิกา www.budnet.org

หลายคนมักนึกถึงเรื่องการทำบุญ ทำความดีในรูปของงานจิตอาสา ทำความดีให้กับผู้อื่น การบริจาค การทำบุญ ทำสังฆทานให้กับพระสงฆ์ กับวัด หลายคนนึกถึงในแง่สังคมสงเคราะห์ เช่น การบริจาคช่วยเหลือผู้ยากไร้ พร้อมกับหลายคนเลือกใช้ชีวิต อาชีพการงานที่มุ่งหมายทำประโยชน์เพื่อสังคม ผู้เขียนมองว่าคุณูปการสำคัญของการทำคุณความดีเช่นนี้ คือ การได้คิดถึงผู้อื่นมากกว่าตนเอง กระนั้นคุณภาพของการทำคุณความดีเช่นนี้ต้องอาศัยองค์ประกอบที่มากกว่าเพียงการคิดคำนึงถึงผู้อื่นมากกว่าตนเอง

พระอาจารย์ไพศาล วิสาโล ประธานเครือข่ายพุทธิกาฯ ให้มุมมองในเรื่องการทำคุณความดีผ่านโครงการรณรงค์ "สุขแท้ด้วยปัญญา" ว่าการทำคุณความดีให้เกิดความสุข ต้องอาศัยองค์ประกอบสำคัญ คือ 1) การคิดถึงประโยชน์ของผู้อื่นมากกว่าตนเอง 2) การไม่พึ่งพิงแต่ความสุขทางวัตถุอย่างเดียว 3) เชื่อมั่นในความเพียรของตน ไม่หวังลาภลอย คอยโชค และรวยลัด 4) รู้จักคิดอย่างมีเหตุผลและเป็นประโยชน์เกื้อกูล

องค์ประกอบข้างต้นเป็นเรื่องของความสัมพันธ์เชิงสังคม รวมกับการมีท่าทีทัศนคติที่ถูกต้องต่อการทำคุณความดีของตัวบุคคลนั่นเอง ภายใต้บริบทสังคมที่เน้นการบริโภคนิยม การพึ่งพิงความสุขทางวัตถุ ความสุขจากภายนอกเป็นกระแสใหญ่ที่สร้างความทุกข์ ความเครียดให้แก่ผู้คน ท่าทีวิธีคิดที่เน้น "ตัวกู ของกู" ก็ยิ่งทำให้เพิ่มพูนการเบียดเบียนในสังคม แนวคิดสุขแท้ด้วยปัญญาจึงเป็น ยาแก้สำคัญที่ช่วยแก้ความทุกข์ของผู้คน ของสังคมที่จะหันมาใส่ใจ และทำคุณความดีเพื่อสร้างผลกระทบทางบวกต่อตนเองและสังคมได้

เรื่องราวของสมศรี (นามสมมติ) คือ ตัวอย่างของชีวิตที่ต้องการทำคุณความดีแบบใหม่ สมศรีกับสมรักเป็นเพื่อนสนิท ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ดีกันบ้างทะเลาะกันบ้าง และด้วยอุปนิสัยประจำตัวที่อีกฝ่ายมักมีท่าทีเป็นฝ่ายนำ สั่งการ ปกป้อง ขณะที่อีกฝ่ายก็มักมีท่าทีเชิงพึ่งพิง ตอบสนอง ยอมตาม ด้วยความคุ้นเคยในแบบแผนความสัมพันธ์แบบนี้ก็สร้างรูปแบบความสัมพันธ์ที่ไม่เท่าเทียม มีความคาดหวัง เรียกร้องโดยไม่รู้ตัว แล้ววันหนึ่งเมื่อฝ่ายหนึ่งมีเหตุให้ท่าทีปฏิสัมพันธ์แตกต่างไปจากเดิม ผลกระทบเกิดขึ้นคือ ความ ผิดหวัง เสียใจ เจ็บปวด เรื่องราวขยายใหญ่โตด้วยท่าทีของการกล่าวโทษ การปกป้องตนเอง ประเด็นความขัดแย้งถูกขยายใหญ่โต และบดบังจนกระทั่งทั้งสองฝ่ายไม่สามารถรับฟังกันได้อย่างแท้จริง ทั้งสองหันหลังใส่กัน เลิกราความสัมพันธ์ เพื่อนๆ ของทั้งสองพยายามเข้ามาช่วยคลี่คลายความขัดแย้งแต่เหมือนความไม่พร้อมในการรับฟัง รวมกับความผิดหวัง เสียใจ ความถือตัวที่ยังคุกรุ่นก็ทำให้ทั้งสองฝ่ายไม่สามารถเป็นอิสระจากพันธนาการในจิตใจของตนได้

ความทุกข์ทางใจ ไม่ว่าจะเป็นการผิดหวัง เจ็บปวด เสียใจ กลัว โกรธ ฯลฯ อันเนื่องจากการพลัดพราก สูญเสีย การประสบกับสิ่งที่ไม่ชอบ การไม่ได้ในสิ่งที่รัก แท้จริงภาวะทุกข์ใจคือ โอกาสของจุดเริ่มต้นการเรียนรู้เพื่อเติบโตจากคุณภาพภายในของตนเอง โอกาสนี้เป็นภารกิจที่เราต้องสร้างให้กับตนเอง ในสังคมสมัยใหม่เราอาจใช้บริการจากผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยา หรือจากผู้ใหญ่ที่มีวุฒิภาวะ มีประสบการณ์ชีวิตที่ลึกซึ้งมาช่วยเราคลี่คลายความทุกข์ใจนี้ อย่างไรก็ดีสิ่งที่ผู้ให้บริการ หรือผู้ใหญ่ ผู้อาวุโส คือ กระบวนการที่ช่วยเราค้นพบคำตอบด้วยตนเอง หรือบางท่านอาจบอกคำตอบ ในเชิงคำแนะนำ ทางออกให้กับเรา แต่การคลี่คลายความทุกข์นั้นต้องมาจากการลงมือปฏิบัติของเราเอง

การใช้ประโยชน์จากความทุกข์คือ การเรียนรู้ที่จะเก็บเกี่ยวประสบการณ์บทเรียน เช่น 1) ยามเผชิญกับวิกฤตที่ก่อความทุกข์ เรามีการรับมืออย่างไร เราผ่านเหตุการณ์นั้นอย่างไร 2) ความรู้สึกต่างๆ ที่เกิดขึ้นมันมีเบื้องหลังอะไรซ่อนเร้นอยู่ เบื้องหลังนี้ คือ ความคาดหวังความเชื่อและความยึดมั่นถือมั่นบางสิ่ง ทั้งหมดนี้เป็นไปได้ทั้งโดยรู้ตัวและไม่รู้ตัว 3) การครุ่นคิดตรึกตรองว่าความทุกข์ใจนี้มีส่วนไหนที่อยู่ในความรับผิดชอบของเราเอง การกล่าวโทษจึงหมายถึงการมีข้ออ้าง ไม่ต้องรับผิดชอบในส่วนที่อยู่ในการดูแลของเรา และเมื่อไม่รับผิดชอบ การเรียนรู้บทเรียนความ ผิดพลาดย่อมไม่เกิดขึ้น

การตอบสนองต่อความทุกข์ใจของสมศรีและสมรักก็แตกต่างกัน ฝ่ายหนึ่งเลือกขังตนเอง ปิดรับการสื่อสารพูดคุย จมจ่อมตนเองกับความคับแค้นเสียใจ ละเลยไม่ใส่ใจเรื่องอื่น เว้นแต่การหมกมุ่นในเรื่องค้างคาใจนี้ และกล่าวโทษ ขณะที่อีกฝ่ายเลือกขอความช่วยเหลือ พูดคุย และด้วยกระบวนการพูดคุยที่ทำให้เกิดความตระหนักรู้ถึงหน้าตาความทุกข์ รับรู้ถึงความคาดหวัง การยึดมั่นบางอย่าง รวมถึงการเข้าใจในตนเองถึงท่าทีการรับมือ การตอบสนอง กระบวนการที่ได้เข้าใจตนเองทำให้พบว่าตนเองมีทางเลือก มีความสามารถที่จะยอมรับผิดชอบในส่วนที่ผิดพลาดของตนเองและชื่นชมในสิ่งที่ตนเองทำได้ดี และสิ่งสำคัญคือ การได้เข้าใจและยอมรับในตนเอง

หลักปฏิบัติธรรม นอกเหนือจากการไม่ทำความชั่ว การทำความดีแล้ว การชำระจิตให้บริสุทธิ์ ถือเป็นการทำบุญกุศลให้ตนเอง ผ่านการเรียนรู้สำรวจโลกภายใน เป็นหนทางการทำคุณความดีในอีกลักษณะ เพราะการทำคุณความดีโดยผู้กระทำที่มีภาวะสุขแท้ด้วยปัญญาในตัวเอง ย่อมเป็นไปเพื่อการสร้างสรรค์เกื้อกูลชีวิต ไม่ใช่เพื่อการเบียดเบียน ยามเผชิญความทุกข์ จึงเป็นโอกาสการเรียนรู้ การสร้างบุญกุศลให้ตนเอง หากเราใช้ประโยชน์เป็น ซึ่งก็เป็นเรื่องที่เราทุกคนต้องเรียนรู้ เป็นบทเรียนที่ต้องฝึกฝน ซึ่งหมายถึงการลงทุนในเรื่องเวลา พลังงาน ทรัพยากร ความตั้งใจ