บ้านปู-เหมืองแม่ตีบ

โดย ถาวร หลีกภัย

ชีวิตต้องสู้ตอนเริ่มต้นอาณาจักรปูนซีเมนต์ ผมได้เล่า 8 พ.ย. 2511 ผมมีนัดต้องไปคอย อาจารย์รชฏ กาญจนะวณิชย์ บนยอดเขาลูกหนึ่ง ซึ่งเป็นหินปูนคุณภาพสูงและถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่ที่จะเปิดหน้าเหมืองหินปูนเป็นครั้งแรกของบริษัท ปูนซีเมนต์นครหลวง และอาจารย์ก็มาตามนัดด้วยการขับรถเก๋งสปอร์ตขึ้นมาบนยอดเขา

ประมาณ 10 ปีต่อมา ผมได้มีโอกาสทำงานกับอาจารย์อีกครั้ง คราวนี้อาจารย์อยู่ในตำแหน่งกรรมการผู้จัดการร่วมของบริษัท ชลประทานซีเมนต์ และอาจารย์มีความตั้งใจที่จะนำถ่านหินในประเทศมาใช้ในอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ และในเวลานั้นก็ยังไม่มีโรงงานปูนซีเมนต์โรงใดที่จะมีการนำถ่านหินมาใช้งาน อาจารย์ได้ให้ผมทำการสำรวจแหล่งถ่านหินทั่วประเทศ

ประมาณปี 2522 ผมได้ออกเดินทางไปสำรวจแหล่งถ่านหินตั้งแต่แหล่งเวียงแหง จ.เชียงใหม่ จนถึงแหล่งกันตัง จ.ตรัง

ผมได้ข้อสรุปเสนอบริษัทว่าแหล่งถ่านหินบ้านปู อ.ลี้ จ.ลำพูน เป็นแหล่งน่าสนใจที่สุด

ข้อมูลในภาคสนามของแหล่งถ่านหินบ้านปูในเวลานั้น จะมีถ่านหินโผล่ให้เป็นทางยาวในแม่น้ำลี้ที่ไหลผ่านบ้านปูและมีเหมืองเล็กๆ ที่ทำเหมืองโดยบริษัท เชียงใหม่เชื้อเพลิง (คือบริษัท เวอรด์ฟิวส์ ในเวลาต่อมา) ได้เปิดหน้าดินจนได้เห็นชั้นถ่านหินที่มีความหนาระดับหนึ่งแล้ว (ดังในภาพ) และโดยสถานะธรณีวิทยา ของการเกิดถ่านหินในแอ่งเทอร์เชียรี่ก็ชัดเจนว่าชั้นถ่านหินจะแผ่กว้างและลงลึกได้อีก

บริษัท ชลประทานซีเมนต์ สนใจแหล่งถ่านหินบ้านปูตามข้อสรุปของผม คุณประกอบ ตุนาค กับผมจึงเข้าพื้นที่บ้านปู ผมจะเป็นผู้กำหนดแปลงที่ดิน คุณประกอบมีหน้าที่เจรจาตกลงกับชาวบ้าน

อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมาแหล่งถ่านหินบ้านปูเป็นพื้นที่หนึ่งที่ถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่ตามมาตรา 6 ทวิ ตามมาตรา 3 ของพระราชบัญญัติแร่ (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2522 ซึ่งผู้ใดจะยื่นคำขอประทานบัตรไม่ได้ เว้นแต่ในกรณีรัฐมนตรีเห็นสมควร

โครงการจะมีเหมืองถ่านหินของบริษัท ชลประทานซีเมนต์ ที่บ้านปูจึงถูกยกเลิกไป

ปลายปี 2522 ผมอยู่ในคณะของอาจารย์รชฏ เพื่อไปสำรวจแหล่งถ่านหินที่เหมืองแม่ตีบ อ.งาว จ.ลำปาง ของบริษัท แพร่ลิกไนต์ ผมยังจำเหมืองนี้ได้ดี เพราะว่าเป็นเหมืองถ่านหินเหมืองแรกๆ ที่บริษัท ชลประทานซีเมนต์ ได้ทดลองนำถ่านหินจากเหมืองนี้มาใช้เป็นเชื้อเพลิงร่วมกับน้ำมันเตาในโรงงานปูนซีเมนต์ตาคลี จ.นครสวรรค์ ดังในรายการประจำปีของบริษัท ชลประทานซีเมนต์ ในปี 2525 มีข้อความตอนหนึ่ง "The company had attempted to use local lignite as fuel in combination with fuel oil at Takli plant since the end of 1979. The project is successfue."

สำหรับคุณภาพถ่านหินทั้งที่แหล่งบ้านปูและเหมืองแม่ตีบเป็นซับบิทูมินัส

การต้อนรับด้วยมิตรไมตรีจากเหมืองแม่ตีบถูกใจและประทับใจแขกผู้มาเยือน ทุกคนมีความสุข แต่ที่ผมยังจำไม่ลืม ก็ตอนที่เดินทางจากเหมืองเข้าตัวเมืองแพร่ อาจารย์รชฏนั่งรถพ่อเลี้ยงเมธา เอื้อภิญญกุล เจ้าของเหมือง ส่วนผมได้นั่งรถคุณองอาจ ลูกชายของพ่อเลี้ยง ชื่อเล่นคุณไก่ ผมไม่ทราบมาก่อนว่าคุณไก่เป็นนักขับรถแข่งสมัครเล่น และเส้นทางจากเหมืองก็มีโค้งอันตรายหลายโค้งบนเทือกเขา แต่เป็นถนนลาดยางอย่างดี เหมาะสำหรับนักขับรถแข่งได้ทดสอบประสิทธิภาพของรถ

จำได้ว่าผมนั่งกระสับกระส่ายตลอดเวลา ที่นั่งอยู่ในรถมา หายใจโล่งอก ก็ตอนลงจากรถนั่นแหละ ไปสำรวจเหมืองแม่ตีบคราวนี้ลืมไม่ลงจริงๆ