Mega Trends ที่กระทบต่อ อุตสาหกรรมอาหารทะเล

สุทธิดา พาณิชย์พัฒนกิจ ธนาคารแห่งประเทศไทย

อุตสาหกรรมอาหารทะเลนับว่ามีความสาคัญต่อเศรษฐกิจภาคใต้ เนื่องจากเป็นอุตสาหกรรมที่นำรายได้จากการส่งออกเข้าสู่ประเทศ รวมทั้งอุตสาหกรรมอาหารทะเลยังมีศักยภาพในการเติบโตอย่างต่อเนื่องตามการเพิ่มขึ้นของประชากรโลก โดยองค์กร FAO หรือ Food and Agriculture Organization ประมาณการไว้ว่าในปี 2593 ประชากรโลกจะเพิ่มขึ้นเป็น 9,600 ล้านคน หรือเพิ่มขึ้นประมาณ 35%

นอกจากนี้ ประเทศไทยนับเป็น ผู้ผลิตอาหารทะเลที่สำคัญประเทศหนึ่งของโลก รวมทั้งรัฐบาลมีนโยบายผลักดัน อุตสาหกรรมอาหารของไทยให้เป็น Food Hub หรือครัวไทยสู่ครัวโลก

อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ของโลกในยุคปัจจุบันนั้นมีการเปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว โดยส่งผลกระทบต่อผู้คนทั้งในระดับประเทศและระดับโลก หรือที่เราเรียกว่า "เมกะเทรนด์ (Mega Trends)" อุตสาหกรรมอาหารเป็นหนึ่งในหลายอุตสาหกรรมที่ได้รับผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลง ดังนี้

1.การเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศ

แนวโน้มทรัพยากรประมงตามธรรมชาติลดลงจากสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนแปลงไป โดยข้อมูลจาก กรมประมง พบว่าจากการสำรวจ ค่า MSY (Maximum Sustainable Yield) ล่าสุดในปี 2558 พบว่า ฝั่งอ่าวไทยมีค่าการจับสัตว์น้ำหน้าดินเกินจุดสมดุล หรือเกินค่า MSY ถึง 38.2% ขณะที่ฝั่งอันดามันเกินค่า MSY 5.3% แสดงให้เห็นว่าประเทศไทยกำลังทำประมงที่เกินขนาด (Over Fishing) ส่งผลให้ในปัจจุบันทรัพยากรสัตว์ทะเลลดลงไม่เพียงพอต่อการนำเข้ามาผลิตในอุตสาหกรรมอาหารทะเล รวมทั้งราคาวัตถุดิบก็เพิ่มสูงขึ้นจากปัญหาการขาดแคลนวัตถุดิบเช่นกัน ดังนั้นในหลายประเทศเริ่มตระหนักในเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรประมงและสิ่งแวดล้อมของโลกมากขึ้น โดยได้เริ่มออกมาตรการต่างๆ เช่น ในกลุ่มประเทศสหภาพยุโรปมีการออกมาตรการป้องกันและลงโทษการทำประมงผิดกฎหมาย ขาดการรายงานและไร้การควบคุม IUU (Illegal, Unreported and Unregulated Fishing) เพื่อให้เกิดการบริหารจัดการและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรทางทะเลอย่างยั่งยืน ส่งผลกระทบต่อชาวประมงและผู้ประกอบการจำนวนมากในการปรับตัวเพื่อให้เป็นไปตามมาตรฐานของ IUU

2.ความเป็นปัจเจกบุคคล

สังคมปัจจุบันซึ่งคนยุค Gen Y มีสัดส่วนมากขึ้นมักดำเนินชีวิตด้วยความเร่งรีบและเน้นความสะดวกสบายมากขึ้น ส่งผลให้พฤติกรรมการบริโภคอาหารเปลี่ยนแปลงไปด้วย เช่น แนวโน้มที่จะบริโภคอาหารสำเร็จรูปมากขึ้น นอกจากนี้ ระบบการซื้อขายผ่านอินเทอร์เน็ต หรือที่เรียกว่า E-Commerce เริ่มเข้ามามีบทบาทในการติดต่อระหว่างผู้ประกอบการตั้งแต่ต้นน้ำจนกระทั่งถึงผู้บริโภคขั้นสุดท้าย เช่น ผู้บริโภคมีการซื้อสินค้าผ่านทางออนไลน์มากขึ้น ก็นับเป็นโอกาสของผู้ประกอบการ ที่มีการปรับตัวในการคิดค้นอาหารสำเร็จรูปและเพิ่มช่องทางการจำหน่ายผ่านอินเทอร์เน็ตเพื่อตอบสนองความต้องการของกลุ่มคน Gen Y อย่างไรก็ตาม หากผู้ประกอบการไม่สามารถปรับตัวได้ทันก็อาจจะส่งผลให้สูญเสียส่วนแบ่งตลาดได้

3.สังคมผู้สูงอายุ

ประเทศไทยกำลังเข้าสู่สังคม ผู้สูงอายุในอีกเพียง 5 ปีข้างหน้า โดยจะส่งผลกระทบทางด้านบวก เนื่องจากปลานับเป็นอาหารที่เหมาะสำหรับผู้สูงอายุ ดังนั้นผู้สูงอายุมี แนวโน้มที่จะบริโภคปลามากขึ้น จึงส่งผลดีต่อผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมผลิตปลาที่สามารถผลิตสินค้าเพื่อตอบสนองความต้องการของกลุ่มผู้บริโภควัยผู้สูงอายุ ในขณะเดียวกันก็มีผลกระทบทางด้านลบเช่นกัน เนื่องจากอุตสาหกรรมอาหารทะเล ยังคงเป็นอุตสาหกรรมที่ใช้แรงงาน เข้มข้น (Labor-intensive Industry) ซึ่งเทคโนโลยีในปัจจุบันยังไม่สามารถทดแทนแรงงานในส่วนดังกล่าวนี้ได้

4.เทคโนโลยีนวัตกรรม

จากการเปลี่ยนแปลงของโลกที่รวดเร็ว สิ่งสำคัญที่จะช่วยในการปรับตัวของผู้ประกอบการ คือ การนำเทคโนโลยีนวัตกรรมเข้ามาใช้ประโยชน์ในการดำเนินธุรกิจทั้งในด้านการผลิต การขาย และการชำระเงิน เช่น

4.1 Internet of Things (IoT) คือ การที่สิ่งต่างๆ ถูกเชื่อมโยงเข้าสู่โลกอินเทอร์เน็ต ทาให้มนุษย์สามารถสั่งการ ควบคุมใช้งานอุปกรณ์ต่างๆ ผ่านทางเครือข่ายอินเทอร์เน็ต โดยเทคโนโลยี IoT เข้ามาช่วยจัดการในเรื่องการเกษตรให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น หรือก้าวสู่เกษตรยุคใหม่ ที่เรียกว่า สมาร์ทฟาร์มิ่ง (Smart Farming)

4.2 Big Data จะช่วยในการ รวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวกับข้อมูลพื้นฐานของผู้บริโภค เช่น สินค้าที่ขายดี โดยข้อมูลเหล่านี้จะช่วยโรงงานในการวางแผนการผลิตสินค้าเพื่อให้ตอบสนองความต้องการของลูกค้าและต่อยอดสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าได้ นอกจากนี้ ยังสามารถวางแผนการผลิตเพื่อให้เกิดประสิทธิภาพและประหยัดต้นทุนการผลิตได้

4.3 E-Commerce จะช่วยในการขายสินค้า ทำให้ผู้ประกอบการสามารถเข้าถึงผู้บริโภคได้ง่ายและขยายตลาดได้กว้างขึ้น ส่งผลให้การซื้อ-ขายสินค้าทำได้สะดวกและตรงตามความต้องการของผู้บริโภค

4.4 FinTech ของไทยในปัจจุบัน มีระบบ PromptPay ซึ่งจะช่วยให้ ต้นทุนการโอนเงินลดลง ระหว่าง ผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมอาหารทะเลและอุตสาหกรรมที่เกี่ยวเนื่องกัน หรือ ระหว่างผู้ขายและผู้ซื้อ โดยในด้านของผู้ประกอบการจะสามารถทำกำไร ได้เพิ่มขึ้น หรือในด้านของผู้บริโภค เองสามารถซื้อสินค้าได้ในราคา ที่ถูกลงเช่นกัน

อย่างไรก็ตาม อุตสาหกรรมอาหารถือว่ามีความซับซ้อนกว่าอุตสาหกรรมอื่นๆ เนื่องจากมีความละเอียดอ่อนในเรื่องของคุณภาพ ความสดและรสชาติ ดังนั้นการพัฒนาโดยใช้นวัตกรรมหรือเทคโนโลยีไม่ควรคำนึงถึงปริมาณเพียงอย่างเดียว ควรคำนึงถึงเอกลักษณ์ของสินค้า ทั้งด้านรสชาติและมาตรฐานของสินค้าเป็นสำคัญ เพื่อให้สามารถรักษาส่วนแบ่งการตลาดทั้งของตนเองและของประเทศไทยในตลาดโลกได้ n