ล้มละลาย

อรุณ จิรชวาลา

เวเนซุเอลาไม่เคยผิดนัดชำระหนี้มาก่อน สัปดาห์ที่แล้วเป็นครั้งแรก โดยบริษัทจัดอันดับเครดิตเอสแอนด์พีประกาศว่า เวเนซุเอลาได้ผิดนัดชำระหนี้บางส่วนเมื่อวันที่ 13 พ.ย. 2017 และมีแนวโน้มจะไม่ชำระหนี้ที่ครบกำหนดในงวดต่อไปด้วย

หลังจากนั้น สถาบันที่มีชื่อย่อว่าอิสดาก็ลงมติอย่างเป็นทางการ 15-0 ว่าเวเนซุเอลาผิดสัญญาชำระหนี้ ทำให้บริษัทที่ขายประกันความเสี่ยง จากการชำระหนี้ หรือซีดีเอส ต้อง ชำระเงินให้ผู้ซื้อ

ที่จริงการผิดนัดชำระหนี้เกิดขึ้นตั้งแต่วันที่ 12 ต.ค.แล้ว เมื่อเวเนซุเอลาไม่ชำระดอกเบี้ยพันธบัตรจำนวน 200 ล้านดอลลาร์สหรัฐ แต่ตามเงื่อนไขสัญญา เวเนซุเอลามีเวลาอีก 30 วันในการไปหาเงินมาชำระ ทำให้วันผิดนัดอย่างเป็นทางการล่วงเลยมาอีก 1 เดือน

เวเนซุเอลาไม่เคยประกาศว่าจะไม่ชำระหนี้ และเจ้าหนี้ส่วนใหญ่ก็ยังไม่เรียกร้อง เพราะเชื่อกันว่า หากอยู่เฉยๆ อาจมีโอกาสได้เงินคืนมากกว่า

กล่าวกันว่า การแก้ปัญหาหนี้สินครั้งนี้อาจเป็นครั้งที่ยุ่งเหยิงที่สุดในประวัติศาสตร์ และอาจนำไปสู่ความลำบากยากเข็ญแบบเลือดตากระเด็นของชาวเวเนซุเอลาจำนวนมาก เพราะตั้งแต่ก่อนผิดนัด ก็มีชาวเวเนซุเอลานับล้านคนที่อดอยาก และมีเด็กทารกจำนวนมากที่ขาดทั้งยาและสารอาหารในโรงพยาบาล

ในทางการเมือง รัฐบาลของประธานาธิบดี นิโกลัส มาดูโร ขาดเสถียรภาพ ถูกประชาชนเดินขบวนขับไล่ มีประชาชนที่ต้องสังเวยชีวิตให้กับความรุนแรงทางการเมืองแล้วกว่า 120 คน มาดูโรถูกรัฐบาลของประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ ระบุว่าเป็นเผด็จการ และถูกสหรัฐคว่ำบาตร

ในทางเศรษฐกิจ ตั้งแต่เริ่มเกิดปัญหา เศรษฐกิจที่แท้จริงของเวเนซุเอลาหดตัวไปแล้วประมาณ 35% มากกว่าการหดตัวของเศรษฐกิจสหรัฐในช่วงที่เกิดการตกต่ำครั้งใหญ่เมื่อศตวรรษที่แล้วเสียอีก

ราคาน้ำมันที่ทรุดมาหลายปี นอกจากจะทำให้รายได้จากการส่งออกหดหาย ยังทำให้ขาดแคลนเงินลงทุนเพื่อเพิ่มผลผลิต ทำให้ปีนี้เป็นปีแรกในรอบหลายสิบปีที่เวเนซุเอลาผลิตน้ำมันได้น้อยกว่า 2 ล้านบาร์เรล/วัน

ในทางการเงิน เวเนซุเอลากำลังขาดแคลนเงินสดอย่างหนัก ทุนสำรองลดลงอย่างรวดเร็ว จากระดับประมาณ 3 หมื่นล้านดอลลาร์เมื่อไม่กี่ปีก่อน เหลือไม่ถึงหมื่นล้านดอลลาร์ในปัจจุบัน

ก่อนหน้านี้ มาดูโรถูกวิจารณ์ว่า ให้ความสำคัญกับเจ้าหนี้ต่างประเทศมากกว่าประชาชน ยอมให้ประชาชนอดตาย แต่ไม่ยอมให้เจ้าหนี้เสียประโยชน์ ยอมจ่ายดอกเบี้ยในอัตราสูงลิ่ว สูงกว่ายูเครนที่มีสงครามกลางเมืองหลายเท่า สูงกว่าเบี้ยปรับที่เจ้าหนี้คิดจากประเทศที่ผิดนัดชำระหนี้แล้วเสียอีก

มาดูโรพยายามเจรจาปรับโครงสร้างหนี้มานานแล้ว และเดือนก่อนได้แต่งตั้งรองประธานาธิบดีคนหนึ่งเป็นหัวหน้าทีมเจรจา แต่เจ้าหน้าที่สหรัฐได้ยินชื่อแล้วส่ายหน้า เพราะเป็นคนที่ถูกรัฐบาลสหรัฐกล่าวหาว่าพัวพันกับการค้ายาเสพติด

มีคนวิจารณ์ว่า ฝีมือบริหารเศรษฐกิจแย่อย่างไร ฝีมือเจรจาปรับโครงสร้างหนี้ก็แย่พอกัน

สำหรับผม มีประเด็นที่น่าสนใจเกี่ยวกับการผิดนัดชำระหนี้ของเวเนซุเอลาครั้งนี้ ดังนี้

หนึ่ง ปัญหาของเวเนซุเอลา เป็นปัญหาเรื้อรัง มีต้นตอมาตั้งแต่สมัยของประธานาธิบดีคนก่อน คือ ฮูโก ชาเวซ ซึ่งเป็นคนที่ประชาชนรักใคร่ ชาเวซได้สร้างรัฐสวัสดิการขนาดมหึมาขึ้น โดยตั้งอยู่บนสมมติฐานว่าจะมีรายได้จากการส่งออกน้ำมันจำนวนมากรองรับ ต่อมาเมื่อราคาน้ำมันทรุดลง เศรษฐกิจเวเนซุเอลาก็ประสบปัญหาอย่างหนัก รายรับไม่พอรายจ่าย ขาดแคลนอาหารและของใช้จำเป็นพื้นฐาน ในขณะเดียวกัน ประธานาธิบดีคนใหม่ คือมาดูโร ก็ขาดแรงศรัทธาหนุนหลัง ทำให้มีกระแสต่อต้านรุนแรง

มองไปข้างหน้า โอกาสที่ราคาน้ำมันจะกลับไปสูงเหมือนเดิมมีน้อย ในขณะที่ความสามารถในการผลิตสินค้าอื่นของเวเนซุเอลาก็ไม่มี การลดการใช้จ่ายและลดการขาดดุลการคลังไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะเพียงใช้เท่าเดิมก็แทบจะไม่พออยู่แล้ว นอกจากนี้ ไม่ว่าใครจะเป็นรัฐบาล ก็จะกลัวเสียคะแนนนิยมจากการรัดเข็มขัดด้วยกันทั้งสิ้น

สอง โดยทั่วไป ประเทศที่ประสบปัญหาทางการเงินจะวิ่งไปหาไอเอ็มเอฟ แต่ครั้งนี้แทบจะไม่มีชื่อ ไอเอ็มเอฟเข้ามาเกี่ยวข้อง ยกเว้นข่าวที่บอกว่า เวเนซุเอลาไม่ประสงค์จะขอความช่วยเหลือจากไอเอ็มเอฟ

ส่วนตัวผมเชื่อว่า มีการเจรจากันเป็นการภายในแล้ว แต่เวเนซุเอลาอาจจะรับเงื่อนไขของไอเอ็มเอฟไม่ได้ เพราะไอเอ็มเอฟมักจะสั่งให้รัดเข็มขัด ลดการขาดดุลการคลัง ซึ่งจะยิ่งทำให้เศรษฐกิจหดตัวในระยะแรก

เมื่อตกลงเรื่องใหญ่ไม่ได้ ก็คงตกลงเรื่องเล็กแทน คือไม่ให้เป็นข่าว ทางไอเอ็มเอฟก็คงเล่นเกมรอ ให้เวเนซุเอลาตกม้าตายเอง แล้วในที่สุดก็จะซมซานกลับมาหาไอเอ็มเอฟ

สาม เวเนซุเอลาถูกสหรัฐคว่ำบาตร ทำให้โอกาสที่จะประสบความสำเร็จในการปรับโครงสร้างหนี้มีน้อยมาก เพราะกลุ่มผู้ลงทุนในสหรัฐถูกกฎหมายห้ามไม่ให้เจรจาด้วย ทำได้เพียงขอรับชำระหนี้ ประเทศอื่นที่หาญกล้าเข้ามาก็จะต้องเป็นผู้แบกรับภาระแทนทั้งหมด

สี่ รัสเซียกับจีนมีแรงจูงใจทางการเมืองที่จะสร้างฐานในอเมริกาใต้ ซึ่งวิธีง่ายที่สุดก็คือการให้ความช่วยเหลือทางการเงิน ทำให้ทั้งสองประเทศกลายเป็นเจ้าหนี้ของเวเนซุเอลา ซึ่งรัสเซียก็เป็นประเทศแรกที่รีบปรับโครงสร้างหนี้ให้ โดยการยืดเวลาครบกำหนดของหนี้กว่า 3,000 ล้านดอลลาร์ออกไป

ส่วนจีนเข้าใจว่าเป็นเจ้าหนี้มากกว่ารัสเซีย เพราะเคยมีการเซ็นสัญญาสวอปเงินไว้ด้วย แต่ยังไม่มีข่าวการปรับโครงสร้างหนี้ มีแต่ข่าวว่าจีนยังมั่นใจในความสามารถชำระหนี้ของเวเนซุเอลา

ทั้งรัสเซียและจีน โดยเฉพาะ อย่างยิ่งจีน มีความสามารถที่จะให้กู้เพิ่ม แต่ก็คงไม่อยากแบกรับภาระแบบไม่รู้อนาคตของเวเนซุเอลามากนัก เพราะอยู่ในสภาพถมไม่เต็ม หนี้สินรวมมีแต่จะเพิ่มพูน โดยไม่มีความสามารถในการชำระหนี้ที่เป็นรูปธรรม

ห้า มีบุคคลบางประเภทที่หวัง จะร่ำรวยบนความทุกข์ของชาวเวเนซุเอลา เช่น กลุ่มนักการเงินกับ นักกฎหมายที่หวังจะได้ค่าจ้างสูงลิ่ว กลุ่มเฮดจ์ฟันด์ที่หวังจะทำกำไรไม่ว่าสถานการณ์ของเวเนซุเอลาจะดีขึ้นหรือแย่ลง และกลุ่มธุรกิจน้ำมันที่หวังจะครอบครองบ่อน้ำมันของเวเนซุเอลาในราคาถูก

ข้อสุดท้าย สำหรับประเทศไทย กลุ่มอำนาจเก่าพยายามสร้างฐานทางการเมืองโดยการสร้างรัฐสวัสดิการขนาดใหญ่ ไม่ว่าจะเป็น 30 บาทรักษาทุกโรค โครงการรับจำนำข้าว หรือ พ.ร.บ.กู้เงินนอกงบประมาณ 2 ล้านล้านบาท ต่างก็น่าจะเป็นส่วนหนึ่ง ของแนวคิดที่มีเวเนซุเอลาเป็นต้นแบบ โชคของเรายังดีที่กองทัพยื่นมือเข้ามาแทรกแซงถึง 2 ครั้ง มิฉะนั้นป่านนี้ เราอาจตามหลังเวเนซุเอลาไปติดๆ แล้วก็เป็นได้ n