แรงบันดาลใจจากเซน

กุลฉัตร ฉัตรกุล ณ อยุธยา ([email protected]) Chief Marketing Officer บริษัท มาร์เก็ตติ้งไดอ็อกไซด์ จำกัด

การออกแบบที่เป็นแรงบันดาลใจของคนทั้งโลกแท้จริงแล้วถือกำเนิดมาจากพุทธศาสนา อะไรเป็นความท้าทายที่ทำให้คนคนหนึ่งหันเหชีวิตทุ่มเทหยั่งรากฝังลึกลงไปในบริบทของพุทธศาสนา จนเป็นที่มาของการออกแบบนวัตกรรมที่พลิกโลกราวกับจะเป็นวิถีชีวิตแก่ผู้คน นั่นคือมหัศจรรย์ของความราบเรียบ เรียบง่าย ราวกับไม่มีอะไรเลย แต่ภายใต้ความราบเรียบนี้เต็มไปด้วยความพิศวงและน่าสนใจ นี่คือธาตุแท้ของการออกแบบที่เรียกว่า "Zen Design"

ในช่วงเรียนมหาวิทยาลัย Jobs เริ่มหันมาศึกษาพุทธศาสนานิกายเซน เขาสนใจอ่านวรรณกรรมทางพุทธศาสนาหลายเล่มและหนังสือที่มีอิทธิพลสูงสุดกับเขา คือ Zen Mind, Beginners Mind ซึ่งเขียนโดย ชุนริว ซูซุกิ กล่าวกันว่าหลังการศึกษาหลักธรรมของเซน Jobs เริ่มมีความเชื่อว่าการหยั่งรู้โดยสัญชาตญาณนั้นก่อให้เกิดปัญญา เขาจึงเริ่มฝึกสมาธิในห้องนอนแคบๆ ร่วมกับ แดเนียล คอตคี เพื่อนสนิทท่ามกลางกลิ่นธูปและเริ่มออกแสวงหาตัวตนที่แท้จริง

ในปี 1974 Jobs ในวัย 19 ปี ได้ขอลาพักงานประจำที่เขาทำอยู่ในบริษัทเครื่องเล่นวิดีโอเกม Atari เดินทางไปอินเดีย 1 เดือน เพื่อแสวงหาคำตอบเกี่ยวกับการรู้แจ้งเห็นจริงด้านจิตวิญญาณ และเมื่อเดินทางกลับสหรัฐเขาได้กลายเป็นพุทธศาสนิกชนสวมเสื้อผ้าแบบอินเดียโบราณและโกนศีรษะ ผลไม้ที่เขาโปรดปรานเป็นพิเศษก็คือ แอปเปิ้ล และที่ตรงนี้เองเป็นจุดกำเนิดของความเรียบง่ายทั้งมวลก็คือ ง่ายเหมือนกัดกินแอปเปิ้ล โลโก้แอปเปิ้ลจึงมีรอยกัดเสมอ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของบริษัท เขานั่นเอง ในปี 1976 ขณะอายุ 21 ปี Jobs เริ่มต้นศึกษาพุทธศาสนานิกายเซนอย่างจริงจังกับพระอาจารย์ชาวญี่ปุ่นด้วยปรัชญาของศาสนาพุทธนิกายเซน

หลักการออกแบบด้วยแนวคิด "เซน" คำคำหนึ่งในศาสนาพุทธ คือ "จิตของผู้เริ่มต้น ล้วนแต่อัศจรรย์อย่างยิ่งที่ทุกคนควรจะมีจิตของ ผู้เริ่มต้น" นับเป็นแนวคิดออกแบบของนวัตกรผู้นี้ ซึ่งเขาอธิบายว่ามันเป็นจิตที่มองเห็นทุกสิ่งทุกอย่างตามความเป็นจริง ซึ่งค่อยๆ ทำให้เราตระหนักถึงแก่นแท้ของสิ่งเหล่านั้น จิตของผู้เริ่มต้นก็คือการนำหลักการของเซนมาปฏิบัติจริง เป็นจิตบริสุทธิ์ที่ปราศจากอคติ การคาดหวัง การตัดสิน ความลำเอียง จิตของผู้เริ่มต้น เป็นเหมือนจิตของเด็กน้อย ซึ่งเต็มไปด้วยความอยากรู้อยากเห็น ความสงสัย และความประหลาดใจ

ด้วยความเชื่อดังกล่าว Jobs จึงนำแนวคิดแบบเซนมาใช้กับบริษัท Apple Inc. ในการออกแบบรูปลักษณ์และการใช้งานของสินค้าให้มีแนวทางบริสุทธิ์ ครบถ้วนสมบูรณ์ และง่ายต่อการใช้งาน อย่างเช่น เครื่องในตระกูล Mac ทั้งหลายตลอดจนมาถึงยุคของตระกูลไอพอด ไอโฟน และไอแพด

ท่าน ว.วชิรเมธี กล่าวว่า เราควรใช้การเจริญมรณานุสติทุกวันเป็นเครื่องมือช่วยการตัดสินใจในชีวิต Jobs ในวัย 17 ปี อ่านหนังสือซึ่งสอนให้ทุกคนมีชีวิตอยู่โดยคิดว่าวันนี้เป็นวันสุดท้ายของชีวิต เขาจะถาม ตัวเองในกระจกทุกวันว่า ถ้าวันนี้เป็นวันสุดท้ายในชีวิต เขาจะยังคงต้องการทำสิ่งที่กำลังจะทำในวันนี้หรือไม่ Jobs คิดว่าความตายเป็นเครื่องมือที่สำคัญที่สุดเท่าที่เขาเคยรู้จักมา ซึ่งได้ช่วยให้เขาสามารถตัดสินใจ ครั้งใหญ่ๆ ในชีวิตได้ เพราะเมื่อความตายมาอยู่ตรงหน้า แทบทุกสิ่ง ทุกอย่าง ความคาดหวังของคน ชื่อเสียงเกียรติยศ ความกลัวที่จะต้องล้มเหลว จะหมดความหมายไปสิ้น เหลือไว้ก็แต่เพียงสิ่งที่มีคุณค่ามี ความหมายและความสำคัญที่แท้จริงเท่านั้น Jobs จึงใช้เป็นเครื่องเตือนสติในการคิดออกแบบทุกสิ่งทุกอย่างอย่างไม่ลังเล

Jobs ยังพูดถึงความตายว่า กลางปี 2004 เขาได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งตับอ่อนชนิดรุนแรงและไม่มีทางรักษา เขาจะมีอายุอยู่ได้ ไม่เกิน 3-6 เดือน แพทย์ที่รักษาแนะนำให้เขากลับบ้านและจัดการ สะสางภารกิจที่มีอยู่ให้เรียบร้อยซึ่งความหมายก็คือให้เตรียมตัวตาย ซึ่งทำให้เขาบอกว่าความตายคือประดิษฐกรรมที่ดีที่สุดของชีวิต ความตายคือสิ่งที่เปลี่ยนแปลงชีวิตมาเป็นหลักในการออกแบบนวัตกรรม ของเขา