อนุรักษ์แบบญี่ปุ่น

ศาสตราจารย์ ดร.สุชัชวีร์ สุวรรณสวัสดิ์ & ประธานที่ประชุมอธิการบดีแห่งประเทศไทย

หากถามคนไทยส่วนใหญ่ว่าชอบไปเที่ยวประเทศไหนมากที่สุด อันดับหนึ่งคงจะต้องเป็นประเทศญี่ปุ่นแน่นอน และจากสถิติก็เป็นเช่นนั้นจริงๆ เพราะคาดว่าปี พ.ศ. 2560 นี้ จะมีนักท่องเที่ยวไทยไปเที่ยวญี่ปุ่นถึง 1 ล้านคน ซึ่งเติบโตอย่างมากจากเมื่อ 5 ปีที่แล้ว ซึ่งมีเพียง 2 แสนกว่าคนเท่านั้น เหตุผลมาจากทั้งเรื่องผ่อนผันการขอวีซ่าเข้าประเทศ และเสน่ห์ของญี่ปุ่นที่เป็นสวรรค์ของทั้งนักช็อปปิ้งและนักชิม อีกทั้งยังมีธรรมชาติที่สวยงาม และเต็มเปี่ยมไปด้วยศิลปวัฒนธรรม ซึ่งถือว่ามีความเป็นเอกลักษณ์สูงที่สุดชาติหนึ่งของโลก

ผมมาเยือนญี่ปุ่นหลายครั้ง ส่วนใหญ่มาเรื่องงานและมักพักอยู่แต่ในเมืองใหญ่ จึงได้นำประสบการณ์มาเขียนเล่าเกี่ยวกับเทคโนโลยีและการจัดการสาธารณูปโภคของมหาอำนาจชาตินี้อยู่บ่อยครั้ง แต่การมาญี่ปุ่นครั้งนี้นอกจากได้มาทำงานแล้ว ยังได้หาโอกาสออกไปพักผ่อนนอกเมือง ผมไปพักที่ "เมืองทะเลสาบคาวากูจิ (Kawaguchiko)" เมืองธรรมชาติที่โด่งดังทางตะวันตกเฉียงใต้ของกรุงโตเกียว ซึ่งถือเป็นเมืองที่มองเห็นภูเขาไฟฟูจิ สัญลักษณ์ของญี่ปุ่น ได้ชัดเจน เต็มตาที่สุด

หากเปรียบกับเมืองไทย คาวากูจิก็คงเปรียบได้กับเขาใหญ่ เชียงใหม่ และเชียงราย ที่มีภูเขาสวย มีป่า และอากาศเย็นสบาย แต่ที่แปลกใจก็คือ ถึงแม้คาวากูจิจะเป็นสถานที่ท่องเที่ยวยอดนิยมของนักท่องเที่ยวทั้งชาวญี่ปุ่นและชาวต่างชาติ แต่กลับไม่เห็นโรงแรมใหญ่ๆ แบรนด์ดังๆ ที่มีหลายร้อยห้อง แต่กลับมีเพียงโรงแรมขนาดเล็กสูงเพียงไม่กี่ชั้น และมีห้องพักไม่กี่ห้องเท่านั้น แต่ละโรงแรมจะก่อสร้างถอยห่างออกจากทะเลสาบที่มีพื้นที่ทางเดินทางวิ่งเลียบติดทะเลสาบ และจึงมาเป็นถนน ก่อนมาเป็นอาคารโรงแรม ทำให้ทุกคนสามารถเข้าถึงและใช้พื้นที่รอบทะเลสาบได้ร่วมกัน ที่นี่ถึงแม้จะมาแค่เพียงทางผ่าน มาแค่แวะจอดรถก็เดินเล่นรอบทะเลสาบ ได้ชมภูเขาไฟฟูจิอย่างมีความสุข ไม่ต้องพักค้างคืน ไม่ต้องเสียสตางค์

ทะเลสาบคาวากูจิโกะอยู่ในเขตจังหวัดยานาชิ ซึ่งเหมือนกับทุกจังหวัดของญี่ปุ่นที่มีนโยบายสนับสนุนการท่องเที่ยวแบบอนุรักษ์ ต้องให้คนในชุมชนได้มีส่วนร่วม ได้มีโอกาสได้พัฒนาพื้นที่ และได้แสดงเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรของตน ควบคู่กับการหารายได้จากการท่องเที่ยว ซึ่งการดูแลสถานที่ท่องเที่ยวแบบธรรมชาติที่ให้ชุมชนมีส่วนร่วมแบบญี่ปุ่นนี้ เรียกว่า Community-Based Tourism หรือการท่องเที่ยวโดยชุมชน ที่คำนึงถึงการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม สร้างความยั่งยืนและสร้างการเรียนรู้ทางวัฒนธรรม

วันนี้หากไปเที่ยวเขาใหญ่ เชียงใหม่ จะเห็นโรงแรมรีสอร์ทขนาดใหญ่ หรือแม้แต่ห้างสรรพสินค้า ก่อสร้างเต็มไปหมด แม้อาจจะได้เรื่องความสะดวกสบาย แต่การรักษาความสมดุลระหว่างการพัฒนากับการอนุรักษ์ก็มีความจำเป็น ซึ่งขั้นตอนการพิจารณารายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม หรือ EIA (Environmental Impact Assessment) เพื่อขออนุญาตก่อสร้างในพื้นที่เขตการท่องเที่ยวทางธรรมชาติของญี่ปุ่น หลักการก็เหมือนกับไทย แต่การพิจารณาในรายละเอียดอาจจะต่างกัน

ปัจจุบันจำนวนประชากรญี่ปุ่นมีประมาณ 130 ล้านคน ซึ่งมากกว่าไทยถึงเกือบ 2 เท่า พื้นที่ประเทศก็มีไม่ถึง 4 แสนตารางกิโลเมตร น้อยกว่าไทยที่มีถึง 5 แสนกว่าตารางกิโลเมตร แสดงว่ามีความหนาแน่นโดยเฉลี่ยของญี่ปุ่นมากกว่าไทยถึง 2 เท่า แต่ทำไมกลับยังอนุรักษ์ธรรมชาติไว้ได้อย่างยอดเยี่ยม และยังสร้างรายได้มหาศาลจากการท่องเที่ยวโดยชุมชนได้ด้วย

จึงน่าเรียนรู้นำมาใช้กับการบริหารการท่องเที่ยวของไทย ซึ่งถือเป็นอุตสาหกรรมที่สร้างรายได้เข้าประเทศมากที่สุด ให้สร้างมูลค่าเพิ่มจากวัฒนธรรม ขณะที่ยังคงรักษาความสวยงามของธรรมชาติ ให้อยู่เป็นมรดกชั่วลูกชั่วหลาน ใช้หารายได้กันต่อไปนานเท่านาน