เวเนรา 4

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด

ดาวสว่างที่เราเห็นอยู่ใกล้ขอบฟ้าเวลาเช้ามืดของช่วงนี้คือดาวศุกร์ ดาวเคราะห์ที่มีวงโคจรและตำแหน่งซึ่งสามารถอยู่ใกล้โลกที่สุด สาเหตุที่เราเห็นดาวศุกร์มีความสว่างมาก นอกจากส่วนหนึ่งเป็นเพราะระยะห่างที่ใกล้โลกและดวงอาทิตย์แล้ว อีกสาเหตุหนึ่งเพราะดาวศุกร์มีเมฆปกคลุมหนาแน่นทั่วทั้งดวง ซึ่งสามารถสะท้อนแสงได้ดี เมื่อ 50 ปีที่แล้ว ยานอวกาศของสหภาพโซเวียตประสบความสำเร็จในการนำยานลูกเข้าไปในชั้นบรรยากาศ กลายเป็นยานลำแรกที่วัดองค์ประกอบในบรรยากาศของดาวศุกร์ได้โดยตรง

แม้จะเป็นดาวเคราะห์ที่อยู่ใกล้โลก แต่ก่อนคริสต์ศตวรรษที่ 20 เรามีความรู้เกี่ยวกับดาวศุกร์น้อยมาก หลักฐานที่แสดงว่าดาวศุกร์มีบรรยากาศได้มาจากการสังเกตดาวศุกร์ขณะเคลื่อนผ่านหน้าดวงอาทิตย์เมื่อ ค.ศ. 1761 ซึ่งปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นบ่อย โดยปกติเกิดเป็นคู่ ห่างกัน 8 ปี และเว้นระยะอีกมากกว่า 100 ปี ล่าสุดเกิดเมื่อ ค.ศ. 2004 และ 2012 แล้วจะเกิดอีกครั้งใน ค.ศ. 2117 และ 2125

สหภาพโซเวียตมีโครงการสำรวจดาวเคราะห์เพื่อนบ้านของโลกดวงนี้ในชื่อเวนารา ที่แปลว่าดาวศุกร์ โครงการเวนาราได้มีความพยายามส่งยานอวกาศเดินทางไปที่ดาวศุกร์จำนวนหลายลำ ทำให้โซเวียตเป็นผู้นำการสำรวจดาวศุกร์ในทศวรรษ 1960-1980 สูสีกับสหรัฐอเมริกาที่มีโครงการมาริเนอร์และไพโอเนียร์วีนัส

ยานเวเนรา 1 และเวเนรา 2 ถูกส่งออกไปใน ค.ศ. 1961 และ 1965 ตามลำดับ โดยมีเป้าหมายไปเฉียดใกล้ดาวศุกร์ แต่เวเนรา 1 ขาดการติดต่อกับโลกก่อนจะไปถึงดาวศุกร์ ทำให้ไม่ทราบชะตากรรมของยาน คาดว่ายานอาจยังคงโคจรอยู่รอบดวงอาทิตย์

ยานเวเนรา 2 เฉียดใกล้ดาวศุกร์เมื่อเดือน ก.พ. 1966 ขณะอุปกรณ์ตรวจวัดต่างๆ ทำงาน จำเป็นต้องตัดการติดต่อสื่อสารเพื่อให้ยานเก็บข้อมูล แต่ความพยายามในการติดต่ออีกครั้งกลับล้มเหลว ทำให้ไม่สามารถรับข้อมูลจากยานได้อีก เชื่อว่าในทศวรรษ 1960 โซเวียตได้ส่งยานอวกาศอีกหลายลำในความพยายามสำรวจดาวศุกร์ แต่ไม่ได้ใช้ชื่อเวเนราอย่างเป็นทางการเพราะไม่ประสบความสำเร็จ

ยานเวเนรา 3 เข้าสู่บรรยากาศของดาวศุกร์และพุ่งชนดาวศุกร์เมื่อวันที่ 1 มี.ค. 1966 ข้อมูลที่เก็บไว้จึงสูญไปกับยาน แต่ถือเป็นยานอวกาศลำแรกที่ลงสู่พื้นผิวของดาวเคราะห์ดวงอื่นนอกจากโลกได้สำเร็จ

ยานในโครงการเวเนราที่ประสบความสำเร็จเป็นอย่างดีคือ ยานเวเนรา 4 ที่ได้ปล่อยยานลูกเข้าสู่บรรยากาศของดาวศุกร์เมื่อวันที่ 18 ต.ค. 1967 ยานเวเนรา 7 ลงจอดบนพื้นผิวดาวศุกร์ได้อย่างนุ่มนวลเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1970 ยานเวเนรา 9 ลงจอดบนพื้นผิวดาวศุกร์และส่งภาพถ่ายจากพื้นผิวสำเร็จเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1975 ยานเวเนรา 15 ทำแผนที่พื้นผิวดาวศุกร์ด้วยเรดาร์ความละเอียดสูงเมื่อ ค.ศ. 1983

การสำรวจด้วยยานอวกาศในโครงการเวเนราทำให้พบว่าบรรยากาศของดาวศุกร์มีคาร์บอนไดออกไซด์ในสัดส่วนที่สูงมาก อุณหภูมิและความกดอากาศก็สูงกว่าโลกหลายเท่า ข้อมูลจากการสำรวจของยานอวกาศอีกหลายลำได้ข้อสรุปในปัจจุบันว่าพื้นผิวของดาวศุกร์มีอุณหภูมิเฉลี่ยสูงถึง 462 องศาเซลเซียส และความกดอากาศที่พื้นผิวก็สูงกว่าโลกถึง 92 เท่า หรือใกล้เคียงกับความกดที่ใต้ทะเลลึกเกือบ 1 กิโลเมตร ดาวศุกร์จึงมีสภาพแวดล้อมอันสุดโต่งเมื่อเทียบกับโลก ความหวังว่าดาวศุกร์จะมีสิ่งมีชีวิตแบบที่เรารู้จักอาศัยอยู่ได้ก็ลดลงนับตั้งแต่ทศวรรษ 1960

แม้ว่าด้วยสภาพแวดล้อมอันโหดร้ายซึ่งมนุษย์จะไม่สามารถสำรวจหรืออาศัยอยู่บนพื้นผิวดาวศุกร์ได้ แต่มีความน่าสนใจตรงที่ระดับความสูงเหนือพื้นผิวราว 50 กิโลเมตร ซึ่งกลับมีสภาพแวดล้อมใกล้เคียงกับโลก ทั้งความกดอากาศ อุณหภูมิ และองค์ประกอบในบรรยากาศชั้นบน จึงมีข้อเสนอว่าบริเวณดังกล่าวอาจเป็นสถานที่เหมาะสมสำหรับการสำรวจด้วยอากาศยาน หรือแม้กระทั่งสร้างแหล่งที่อยู่อาศัยหากเทคโนโลยีอันล้ำหน้าในอนาคตสามารถช่วยให้มนุษย์สร้างอาณานิคมลอยฟ้าได้

เดือนนี้เป็นช่วงสุดท้ายที่เราจะมองเห็นดาวศุกร์ปรากฏบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด หรือที่เรียกว่า ดาวประกายพรึก ช่วงที่น่าสนใจคือกลางเดือนนี้ ดาวพฤหัสบดีจะเคลื่อนมาอยู่ใกล้ดาวศุกร์ หากไม่มีเมฆหมอกเป็นอุปสรรคมาบดบังเราจะสามารถมองเห็นดาวสว่างไสวสองดวง ปรากฏอยู่คู่กันบริเวณแนวคั่นระหว่างกลุ่มดาวหญิงสาวกับกลุ่มดาวคันชั่ง เหนือขอบฟ้าทิศตะวันออกในช่วงที่ท้องฟ้าเริ่มสว่างในเวลาใกล้รุ่ง โดยดาวพฤหัสบดีจะอยู่ต่ำกว่าดาวศุกร์ในช่วงแรก

วันที่ดาวศุกร์และดาวพฤหัสบดีปรากฏใกล้กันที่สุดคือเช้ามืดวันจันทร์ที่ 13 พ.ย. และห่างกันอีกเล็กน้อยในเช้ามืดวันอังคารที่ 14 พ.ย. 2560 หลังจากนั้นดาวพฤหัสบดีจะขึ้นมาอยู่สูงเหนือดาวศุกร์ ส่วนดาวศุกร์ก็จะเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้นจนเริ่มสังเกตได้ยาก ดาวศุกร์จะอ้อมไปอยู่หลังดวงอาทิตย์ในวันที่ 9 ม.ค. 2561 แล้วเริ่มปรากฏในเวลาหัวค่ำเป็นดาวประจำเมืองราวกลางเดือน ก.พ. 2561 โดยปรากฏในกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ