ดาวเนปจูน

โดย วรเชษฐ์ บุญปลอด

เดือนนี้ดาวเนปจูนซึ่งเป็นดาวเคราะห์ที่อยู่ไกลที่สุดผ่านตำแหน่งตรงข้ามกับดวงอาทิตย์เมื่อมองจากโลก เป็นช่วงที่ดาวเนปจูนมีระยะห่างใกล้โลกที่สุดและสว่างที่สุดในรอบปี ปรากฏบนท้องฟ้ายาวนานตั้งแต่หลังดวงอาทิตย์ตกจนถึงก่อนดวงอาทิตย์ขึ้น อยู่สูงที่สุดบนท้องฟ้าในเวลาประมาณเที่ยงคืน อย่างไรก็ตาม ดาวเนปจูนอยู่ไกลเกินกว่าจะเห็นได้ด้วยตาเปล่า ต้องใช้กล้องโทรทรรศน์ในการสังเกต

นับตั้งแต่ดาวพลูโตถูกเปลี่ยนสถานภาพเป็นดาวเคราะห์แคระ ดาวเนปจูนได้กลายเป็นดาวเคราะห์ที่มีวงโคจรอยู่ไกลจากดวงอาทิตย์ที่สุด คิดเป็นระยะทางเฉลี่ย 30 หน่วยดาราศาสตร์ หรือ 30 เท่าของระยะทางเฉลี่ยจากโลกถึงดวงอาทิตย์ มีคาบการโคจรยาวนานถึง 165 ปี

เนปจูนเป็นดาวเคราะห์ขนาดใหญ่ดวงหนึ่งในระบบสุริยะ มีเส้นผ่านศูนย์กลางยาวราว 4 เท่าของโลก และมีมวลราว 17 เท่าของมวลโลก คาดกันว่าแก่นของดาวอาจเป็นหิน ห่อหุ้มด้วยชั้นอันหนาทึบของน้ำแข็ง บรรยากาศชั้นนอกประกอบขึ้นด้วยแก๊สไฮโดรเจนและฮีเลียม ภายในเมฆมีส่วนผสมของแอมโมเนีย น้ำ มีเทน และอื่นๆ ด้วยน้ำแข็งที่คาดว่า มีอยู่มากภายในดาว เนปจูนจึงถูกจัดอยู่ในกลุ่มของดาวยักษ์น้ำแข็ง (Ice Giant) ซึ่งเป็นคนละกลุ่มกับดาวพฤหัสบดีและดาวเสาร์ที่จัดอยู่ในกลุ่มของดาวยักษ์แก๊ส (Gas Giant)

สิ่งที่คล้ายกันอย่างหนึ่งระหว่างโลกกับดาวเนปจูนคือดาวเคราะห์ทั้งสองต่างก็ถูกขนานนามว่าดาวเคราะห์สีน้ำเงิน สาเหตุที่โลกมีสีน้ำเงินเพราะพื้นผิวส่วนใหญ่ปกคลุมด้วยผืนน้ำ หากเรามองโลกที่ระยะไกลจากอวกาศเราจะเห็นโลกสะท้อนแสงอาทิตย์ออกมาเป็นสีน้ำเงิน ส่วนสีน้ำเงินของดาวเนปจูนเกิดจากอะไร นักวิทยาศาสตร์ก็ยังไม่แน่ใจเต็มร้อย สันนิษฐานว่าอาจเกี่ยวข้องกับมีเทนในบรรยากาศซึ่งมีสมบัติดูดกลืนคลื่นแสงสีแดง

ดาวยูเรนัสซึ่งเป็นดาวยักษ์น้ำแข็งอีกดวงหนึ่งก็พบมีเทนในบรรยากาศ แต่สีของดาวยูเรนัสค่อนไปทางเขียวมากกว่าดาวเนปจูน ขณะที่ดาวเนปจูนมีสีน้ำเงินเข้ม แสดงว่าน่าจะมีสาเหตุอื่นอีกที่ทำให้ดาวเนปจูนมีสีน้ำเงินซึ่งเข้มที่สุดในบรรดาดาวเคราะห์ในระบบสุริยะ

โลกเป็นดาวเคราะห์หิน หมุนรอบตัวเองด้วยคาบเกือบคงที่ซึ่งยาวนาน 24 ชั่วโมง แต่สำหรับดาวเคราะห์ยักษ์ 4 ดวง ได้แก่ ดาวพฤหัสบดี ดาวเสาร์ ดาวยูเรนัส และดาวเนปจูน ซึ่งมีบรรยากาศชั้นนอกสุดเป็นแก๊ส มีคาบการหมุนที่วัดได้แตกต่างกันตามละติจูด

นักดาราศาสตร์พบว่าเมื่อวัดสนามแม่เหล็กของดาว ดาวเนปจูนมีคาบการหมุนยาวนาน 16 ชั่วโมง แต่หากดูจากเมฆในบรรยากาศ คาบการหมุนยาวนานราว 18 ชั่วโมง ที่แถบศูนย์สูตร และยาวนานราว 12 ชั่วโมงที่ใกล้ขั้ว ความแตกต่างของการเคลื่อนที่ในละติจูดต่างๆ ของแก๊สในบรรยากาศก่อให้เกิดกระแสลมที่มีความเร็วลมสูงที่สุดแห่งหนึ่งในระบบสุริยะ

เนปจูนมีดาวบริวารที่ค้นพบแล้ว 14 ดวง ดาวบริวารขนาดใหญ่ที่สุดมีชื่อว่า ไทรทัน มีขนาดราว 2,707 กิโลเมตร ซึ่งเล็กกว่าดวงจันทร์ของโลกซึ่งมีขนาด 3,476 กิโลเมตร สิ่งที่น่าฉงนอย่างหนึ่งของไทรทันคือไทรทันโคจรรอบดาวในทิศทางตรงข้ามกับการหมุนรอบตัวเองของดาวเนปจูน โดยมีมุมเอียงกับศูนย์สูตรของดาวเนปจูนราว 157 องศา แสดงว่าไม่น่าจะก่อตัวขึ้นมาพร้อมกับดาวเคราะห์ดวงนี้ สันนิษฐานว่าอาจเป็นวัตถุซึ่งโคจรเข้ามาใกล้และถูกแรงโน้มถ่วงของดาวเนปจูนจับไว้เป็นดาวบริวารในภายหลัง

เมื่อดาวเนปจูนถูกค้นพบในเดือน ก.ย. ปี ค.ศ. 1846 ดาวเนปจูนปรากฏอยู่ในกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ (กลุ่มดาวราศีกุมภ์) หลังจากนั้นก็เคลื่อนไปทางทิศตะวันออก ผ่านกลุ่มดาวทุกกลุ่มในจักรราศี คาบที่ยาวนาน 165 ปี ทำให้ขณะนี้ดาวเนปจูนกลับมาปรากฏอยู่ในกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำอีกครั้ง

ปีนี้ดาวเนปจูนอยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์เมื่อวันที่ 5 ก.ย. 2560 แต่เป็นช่วงใกล้วันเพ็ญ มีดวงจันทร์สว่างเต็มดวงมาอยู่ใกล้ จึงสังเกตได้ยาก หลังจากนั้นดวงจันทร์เคลื่อนห่างออกไป หากท้องฟ้าเปิด ไม่มีเมฆฝนบดบังจะสามารถสังเกตดาวเนปจูนได้โดยจำเป็นต้องใช้กล้องโทรทรรศน์และต้องทราบตำแหน่งที่แน่นอนของดาวเนปจูนบนท้องฟ้า

หลายปีก่อนเราจำเป็นต้องมีแผนที่ดาวซึ่งแสดงตำแหน่งของดาวเนปจูนเพื่อการค้นหา แต่ปัจจุบันคอมพิวเตอร์ สมาร์ทโฟน และอินเทอร์เน็ตมีใช้กันแพร่หลายมากขึ้น เราสามารถทราบตำแหน่งของดาวเคราะห์ต่างๆ ได้จากโปรแกรมคอมพิวเตอร์ เช่น Stellarium ซึ่งจำลองดาวบนท้องฟ้าให้เห็นในเวลาใดก็ได้ มีแอพพลิเคชั่นในโทรศัพท์เคลื่อนที่และแท็บเล็ตที่บอกตำแหน่งดาวได้แม่นยำ เราจึงสามารถใช้เครื่องมือเหล่านี้ช่วยระบุตำแหน่งของดาวเนปจูน