ปริณามนิยาม การเปลี่ยนแปลง(1)

ดร.ปิยะพันธ์ ทยานิธิ

คำหนึ่งที่นิยมใช้กันอย่างกว้างขวางแพร่หลายสม่ำเสมอในทุกวงการทุกยุคคือ เปลี่ยนแปลง ซึ่งมักมีนัยเชิงลบ (Negative Connotation) เชิงบ่อนทำลาย จึงมาพร้อมกับความรู้สึกหวาดระแวง กังวลใจ รังเกียจหรือถึงขั้นเกรงกลัว มากกว่าจะมองเห็นนัยเชิงบวก (Positive) เชิงสร้างสรรค์ให้สมดุลถ่วงดุลควบคู่กัน (Tradeoff)

คำว่าเปลี่ยนหรือเปลี่ยนแปลงเป็นคำกริยา ส่วนการเปลี่ยนแปลงเป็นคำนามบอกกริยา แสดงเหตุการณ์พฤติการณ์การกระทำ ในขณะที่ความเปลี่ยนแปลงเป็นคำนามบอกคุณศัพท์ แสดงสถานการณ์สถานภาพสภาพ แต่ทั้งสามคำต่างตรงกับคำว่า ปริณาม (Change) คือ เปลี่ยน เปลี่ยนแปลง เปลี่ยนไป ปรับเปลี่ยน แลกเปลี่ยน แปรปรวน ผันผวน ผกผัน แตกต่างหรือแปลกไป กล่าวคือ ไม่เหมือนเดิม

เหตุการณ์การเปลี่ยนแปลงมีประเด็นที่ต้องคำนึงถึงหลายแง่มุม ทั้งเชิงปริมาณ (Quantity) และเชิงคุณภาพ (Quality) ทั้งกายมิติ เทศะ วัตถุบริเวณสถานที่ (Space) และกาลมิติ เวลา (Time) ทั้งด้านสมอง ความคิด (Intellect) และด้านจิตใจ ความรู้สึก (Spirit) ทั้งเข้มข้นรุนแรง (Intensive) และครอบคลุมทั่วถึง (Extensive) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความเร็ว (Speed) ขอบเขต (Scope) ขนาด (Scale) และลำดับขั้น (Sequence) ของการเปลี่ยนแปลง หรืออีกนัยหนึ่ง อัตราเร็ว (Velocity) ปริมาตร (Volume) ความหลากหลาย (Variety) และความแปรปรวน (Variability) ของการเปลี่ยนแปลง หรืออีกแง่มุมหนึ่ง กว้างขวางครอบคลุม (Full) ไกลลับยาวนาน (Far) รวดเร็วทันที (Fast) และรุนแรงดุดัน (Fell) โดยอาจแบ่งออกได้เป็นปัจจัยที่เกิดจากภายใน (Endogenous) กับปัจจัยที่เกิดจากภายนอก (Exogenous) ซึ่งเป็นองค์ประกอบรากฐานในการรักษาดุลยภาพ ทั้งกรณีที่ต้องประสบพบเจอเผชิญผจญ (Encounter) เมื่อเหตุการณ์ ใดเกิดขึ้น (Reactive) และกรณีที่อาจเลือกกำหนดออกแบบกระตุ้นผลักดันพยายาม (Endeavor) เพื่อทำให้เหตุการณ์ใดเกิดขึ้นตาม ที่มุ่งหวังต้องการ (Active)

ผังวิภาคการเปลี่ยนแปลง (Change Anatomy) เป็นแผนภูมิแสดงปริณามในภาพรวม จำแนกแจกแจงมิติสัมพันธ์หลัก จากเชิงปริยัติ ปฏิบัติถึงปฏิเวธ โดยที่มิติและปัจจัยในแต่ละมิติมักเกิดขึ้นเรียงร่วมกันผสมผสานรวมกัน (Mutually Inclusive) จึงมิอาจแยกขาดจากกันได้ชัดเจน เพราะว่าเกี่ยวเนื่องเชื่อมโยงกันไปทุกทิศทุกทางตามกลไกเหตุผล เปรียบเสมือนตาข่ายพหุมิติพหุภาค (Plexus) ซึ่งอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละกรณี

เริ่มจากมิติแรก ตัวการเปลี่ยนแปลง (Change Agent) หรือต้นตอแหล่งกำเนิด ได้แก่ ระบบวิทยาการ วิชาการ เทคโนโลยี ภูมิปัญญา ทางเลือก ทางออก ทางแก้ไข (Choice) ระบบสังคม คน จิตใจ ความรู้สึกนึกคิด ค่านิยม อุปนิสัย นิสัยสันดาน กิริยามารยาท มนุษยธรรม (Human) ระบบกิจกรรม พันธกิจ ภารกิจ รัฐกิจ ธุรกิจ (Affair) ระบบธรรมชาติ ทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ (Nature) ระบบกิจการ องค์กร สถาบัน รัฐบาล หรือการปกครองกำกับดูแลควบคุม (Governance) และระบบเศรษฐกิจ อุปโภคบริโภค เพาะปลูก ผลิตบริการ แลกเปลี่ยนค้าขาย อดออมลงทุน (Economy) อันได้แก่บรรดาผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (Stakeholder) ทั้งหลาย

มิติที่สอง คุณสมบัติการเปลี่ยนแปลง (Change Attribute) โดยธรรมชาติเป็นวัฏจักร วงจร หรือปริวรรตกรรม หมุนไปไม่จบสิ้น ซึ่งมีนัยทั้งเชิงบวกและเชิงลบ ได้แก่ เกิดต่อเนื่องตลอดเวลา (Continuous) มีรูปลักษณ์รูปแบบผิดแผกแตกต่างกัน (Heterog eneous) เป็นเอกเทศโดยอิสระด้วยกลไกเหตุผล (Autonomous) มีจำนวนมากมายหลากหลาย (Numerous) เป็นทุกข์ไม่คงที่เอาแน่นอนไม่ได้ ตั้งอยู่ไม่ได้ควบคุมไม่ได้ (Grievous) และเกิดรวดเร็วฉับไวตามเวลา (Expeditious) ซึ่งจะเห็นว่าล้วนเป็นไปตามหลักไตรลักษณ์ (Tri-Characteristic)

(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)