ลุงตู่ : ‘...ถ้ารัฐบาลใดเข้ามาแล้วบอกว่า จะยกหนี้ให้ทั้งหมด ให้เอาไปฆ่าทิ้ง...’

ไชยันต์ ไชยพร

ก่อนที่เอเธนส์จะเป็นประชาธิปไตยในราวปี 508/7 ก่อนคริสตกาล เอเธนส์ได้เผชิญกับวิกฤตเศรษฐกิจที่ส่งผลต่อวิกฤตการเมืองอย่างรุนแรง วิกฤตเศรษฐกิจคือ ความอดอยากจากที่ดินไม่พอทำกิน ส่งผลให้เกิดความขัดแย้งระหว่างอภิชนที่ร่ำรวยและชาวบ้านส่วนใหญ่ที่ยากจน คนจนไม่มีกินต้องไปกู้หนี้ยืมสิน พอไม่มีเงินจ่ายก็ต้องยอมให้เขาเอาตัวไปเป็นทาส คนจนเรียกร้องให้ปฏิรูปที่ดินที่น่าสนใจคือ สองฝ่ายต่างพร้อมใจกันยกให้โซลอน (Solon) เป็นผู้แก้ไขวิกฤต

หนึ่งในมาตรการทางกฎหมายที่ โซลอนบัญญัติขึ้น เพื่อปฏิรูปเศรษฐกิจการเมืองของเอเธนส์ก็คือ การปลดหนี้ การแก้ไขปัญหาปากท้องให้กับคนจน โดยการปลดหนี้ไม่ได้เกิดขึ้นที่เอเธนส์เท่านั้น แต่ในรัฐกรีกอื่นๆ หลายแห่งที่มีวิกฤต มักจะมีผู้นำที่ขึ้นมายึดอำนาจจากชนชั้นผู้ปกครองเดิมและสถาปนาการปกครองอำนาจเบ็ดเสร็จของตนขึ้น ที่คนกรีกโบราณเรียกว่า ทรราช (Turannis) ซึ่งในสมัยนั้น คำว่าทรราชไม่ได้มีความหมายในแง่ลบ

ทรราชในสมัยกรีกโบราณเป็นที่นิยมชมชอบของผู้คนส่วนใหญ่ ยกย่องประดุจอัศวินม้าขาวที่ออกมาช่วยประชาชนคนส่วนใหญ่ และทรราชก็มักจะเริ่มต้นด้วยการปลดหนี้คนจน และจัดการปฏิรูปที่ดินโดยเอาที่ดินของชนชั้นสูงที่ร่ำรวยมาจัดสรรปันส่วนเสียใหม่แจกจ่ายให้กับคนจน แต่โซลอน เอาแค่ปลดหนี้แต่ไม่ปฏิรูปที่ดิน ทำให้คนจนไม่แฮปปี้กับโซลอนเท่าไรนัก อันที่จริงก็ไม่มีชนชั้นไหนจะแฮปปี้กับ โซลอน เพราะอภิชนคนรวยก็ไม่แฮปปี้ที่จู่ๆ เงินที่ให้กู้ยืมก็กลายเป็นหนี้สูญไปเสียเฉยๆ

ดังนั้น นโยบายปลดหนี้ของเขาจึงถือว่าล้มเหลว ที่ว่าล้มเหลวก็เพราะเขาไม่สามารถทำให้คนจนและคนรวยลดความคุกรุ่นลงได้ ซึ่งอันที่จริงแล้ว เขาคิดว่านโยบายปลดหนี้โดยไม่ปฏิรูปที่ดินน่าจะทำให้คู่ขัดแย้งพอใจนั่นคือ คนจนไม่ต้องใช้หนี้ และคนรวยก็ยังมีที่ดินอยู่เท่าเดิม นอกจากปลดหนี้แล้ว โซลอนยังสั่งให้เลิกทาส (ลูกหนี้ที่ไม่มีเงินจ่ายที่กลายเป็นทาส) และห้ามไม่ให้เอาลูกหนี้มาเป็นทาสอีก

แม้ว่าอุณหภูมิการเมืองจะทุเลาไปได้บ้างจากนโยบายปลดหนี้-เลิกทาสและนโยบายลูบหน้าปะจมูกเฉพาะหน้าอื่นๆ ที่ทำให้ผู้คนเฮด้วยความงงๆ อยู่พักหนึ่ง แต่เอาเข้าจริงๆ ไม่มีใครแฮปปี้ กลุ่มคนรวยต้องจนลง เพราะนโยบายปลดหนี้ของโซลอน และรวมทั้งคนจนที่เคยเฮกับการปลดหนี้ แต่เมื่อปลดหนี้แล้ว ไม่ได้หมายความว่าจะรวย เพียงแต่ไม่มีหนี้แต่จะมีอะไรให้กินในมื้อต่อๆ ไปเล่า? จะไปกู้ใครที่ไหนได้อีก เพราะคนมั่งมีเขาก็ไม่กล้าให้กู้ เพราะเดี๋ยวโดนนโยบายปลดหนี้รอบสองอีก คนจนส่วนใหญ่ยังเดือดร้อนอยู่ พวกที่เป็นไทพ้นจากการเป็นทาส ก็ไม่มีจะกิน (ดีไม่ดีเป็นทาสต่อไปน่าจะดีกว่า นายยังหาอะไรให้กิน!)

ดังนั้น ผู้คนชนชั้นล่างต่างพากันเรียกร้องให้โซลอนเป็นทรราช ให้รู้แล้วรู้รอดอย่างบ้านเมืองอื่นๆ เขา เพราะรัฐอื่นๆ ก่อนหน้านี้เกิดปรากฏการณ์ทรราชมากมาย และข่าวก็แพร่มาถึงชาวเมืองเอเธนส์ด้วย แต่โซลอนก็ยืนยันว่ายังไงก็ไม่ยอมเป็นทรราช คือ ไม่ทำอย่างทรราชที่อื่น แม้ว่าคนจนส่วนใหญ่จะสนับสนุนแค่ไหนก็ตาม โซลอนถึงกับเขียนกาพย์กลอนประณามการเป็นทรราช และปฏิญาณว่าชาตินี้จะไม่มีวันยอมเป็นทรราชอย่างเด็ดขาด ไม่นานวิกฤตก็กลับมาปะทุอีก คราวนี้พวกอภิชนชนชั้นสูงเจ้าที่ดินขัดแย้งแตกแยกเปิดศึกกันเอง จนที่สุดมีผู้นำที่แข็งแกร่งกว่าเพื่อนเอาชนะฝ่ายอื่นๆ ได้ ตั้งตัวเป็นทรราช ที่สำคัญคือ คนส่วนใหญ่สนับสนุนเขา คราวนี้ทรราชสัญญาว่าจะปฏิรูปที่ดิน

มีการคาดเดากันถึงเหตุผลที่ โซลอนไม่ยอมเป็นทรราชเสียเอง เพราะประมาณเกือบสี่สิบปีก่อนเกิดวิกฤต มีอภิชนชาวเอเธนส์คนหนึ่ง ชื่อ ไซลอน (Cylon) พยายามจะตั้งตัวเป็นทรราชของเอเธนส์ เพราะเขาอยากจะเลียนแบบพ่อตาของเขา นั่นคือ ธีอัจจีนีส (Theagenes) ผู้เป็นทรราชแห่งรัฐเมการา (Megara) อีกทั้งพ่อตาก็ส่งกองกำลังมาช่วย แต่ผู้คนส่วนใหญ่ของเอเธนส์ในขณะนั้นยังไม่ต้องการทรราช กลับรวมตัวกันต่อสู้เกิดการนองเลือดในเอเธนส์ ส่งผลให้ ไซลอนต้องหนีไป

แม้ว่าโซลอนจะประกาศตัวว่าเขาไม่ได้เป็นทรราช แต่ดูเหมือนจะเป็นการเล่นโวหารเสียมากกว่า เพราะนโยบายปลดหนี้ที่เขาออกมานั้นก็เป็นสิ่งที่ทรราชในรัฐอื่นๆ มักทำกันเพื่อต้องการได้การสนับสนุนจากคนส่วนใหญ่ที่ยากจน

ถ้าพิจารณากันอย่างจริงๆ จังๆ จะเห็นได้ว่าโซลอนเองก็ไม่น่าจะมุ่งมั่นแก้ไขวิกฤตบ้านเมืองอย่างจริงๆ จังๆ แต่สิ่งที่เขาทำลงไป เขาคาดว่าจะได้รับการตอบรับจากทุกฝ่าย แต่จริงๆ ผลมันออกมาในทางตรงกันข้ามนั่นคือ ล้มเหลว แถมยังพาบ้านเมืองลงเหวอีกต่างหาก

ล่าสุด ในปี 2013 เคลซี เซกเสทเตอร์ (Kelcy Sagstetter) ได้เขียนวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกเรื่อง "โซลอนแห่งเอเธนส์ ตัวตน มายาคติ ทรราช?" (Solon of Athens : The Man, The Myth, The Tyrant?) เธอชี้ให้เห็นว่า ที่ผ่านมานักประวัติศาสตร์ก็ดี หรือ นักวิชาการก็ดีมักจะมองโซลอนในฐานะรัฐบุรุษ ผู้ไม่หลงใหลในลาภยศสรรเสริญและอำนาจวาสนา แต่นั่นเป็นมายาคติมากกว่าความจริง เพราะในระยะยาวแล้ว นโยบายปลดหนี้-เลิกทาสไม่ได้ช่วยอะไรได้เลย แถมสร้างความเสียหายมากกว่าจะดี

ที่เล่ามาทั้งหมดนี้ เพราะนึกถึง คำของลุงตู่เมื่อวันที่ 22 มิ.ย.ที่ผ่านมา มีความตอนหนึ่ง ลุงแกประกาศลั่นว่า "..ถ้ารัฐบาลใดเข้ามาแล้วบอกว่าจะ ยกหนี้ให้ทั้งหมด ให้เอาไปฆ่าทิ้ง..." และนอกจากคิดถึงลุงแล้วยังคิดถึงใครบางคนที่มาพร้อมกับนโยบายปลดหนี้พร้อมแถมเงิน (กองทุนหมู่บ้าน) ให้อีกด้วย n