อุบัติเหตุที่ไม่ควรเกิด

อรุณ จิรชวาลา

ปลายสัปดาห์ที่แล้ว มีเรื่องน่าสลดใจเกิดขึ้นในบ้านเรา นักศึกษาสัตวแพทย์ไปดูงานที่โรงงานแปรรูปเป็ดบางนาของบริษัท เจริญโภคภัณฑ์อาหาร หรือซีพีเอฟ ตกบ่อระบบบำบัดน้ำเสียตาย มีเจ้าหน้าที่สิ่งแวดล้อมกับคนงานในโรงงานอีก 4 คน กระโดดลงไปช่วยและเสียชีวิตในคราวเดียวกัน รวมทั้งหมด 5 ศพ

2 วันต่อมา มีอุบัติเหตุที่ทำให้เกิดความสูญเสียมากกว่าเสียอีก เพียงแต่ไม่ได้เกิดใกล้เรา ไปเกิดในปากีสถาน คือ มีรถบรรทุกน้ำมัน ระหว่างทางจากการาจีไปลาฮอร์เสียหลักพลิกคว่ำ น้ำมันไหลเจิ่งนองเต็มท้องถนน ชาวบ้านทราบข่าวแห่กันมาพร้อมหม้อพร้อมไห แย่งกันตักน้ำมันฟรีจาก หลุมบ่อข้างถนน ระหว่างนั้นเกิดระเบิดไฟลุกท่วมคลอกคนตายไปกว่า 150 ราย รัฐบาลปากีสถานต้องประกาศภาวะฉุกเฉิน และนายกรัฐมนตรีต้อง รีบเดินทางกลับจากต่างประเทศก่อนกำหนด

หากจำกันได้สัปดาห์ที่แล้ว ผมได้พูดถึงอุบัติเหตุที่เกิดในอังกฤษ ไฟไหม้อพาร์ตเมนต์สูง 24 ชั้น ชื่อเกรนเฟลล์ ทาวเวอร์ ทำให้มีคนตายในกองไฟถึงประมาณ 80 ราย

จะเห็นได้ว่า อุบัติเหตุรุนแรงที่กล่าวถึงทั้งหมดนี้ไม่ได้เกิดเฉพาะในบ้านเมืองของเรา หรือในประเทศยากจนอย่างปากีสถานเท่านั้น แม้แต่ในประเทศที่ระดับการพัฒนาสูงกว่า เรามากอย่างอังกฤษก็เกิดขึ้นได้ ทั้งๆ ที่เป็นอุบัติเหตุที่ไม่ควรเกิด หรือเมื่อเกิดแล้วก็ไม่ควรมีความสูญเสียตามมามากมายขนาดนั้น

ผมมีประเด็นที่อยากจะพูดถึงหลายประเด็นเกี่ยวกับอุบัติเหตุที่ทำให้เกิดความสูญเสียโดยไม่จำเป็นเหล่านี้ ดังนี้

หนึ่ง การป้องกันอุบัติเหตุไม่ให้เกิดขึ้นเลยอาจเป็นเรื่องยาก แต่การมีมาตรการป้องกันที่รัดกุมจะสามารถช่วยลดความถี่และความรุนแรงของอุบัติเหตุที่เกิดแต่ละครั้ง เช่น ที่โรงงานแปรรูปเป็ด หากที่บ่อบำบัด น้ำเสียมีระบบระบายอากาศที่ดี หรือใครจะเข้าไปต้องใส่หน้ากากป้องกันแก๊สพิษ หรือเจ้าหน้าที่ที่พาคนนอกเข้าไปเยี่ยมชมจะต้องมีประสบการณ์หลายปี ก็อาจไม่มีใครสูดแก๊สพิษเข้าไปจนหมดสติตกลงไปในบ่อ หรือหากลื่นหรือเป็นลมหน้ามืดตกลงไป ก็อาจไม่ถึงตาย เป็นต้น

ในกรณีรถบรรทุกน้ำมันคว่ำที่ปากีสถาน หากมีข้อกำหนดว่ารถที่บรรทุกวัสดุอันตรายจะต้องมีคนขับอย่างน้อย 2 คน เปลี่ยนกันขับ ผลัดละไม่เกิน 3 ชั่วโมง ความเร็วรถต้อง ไม่เกิน 60 กิโลเมตร/ชั่วโมง ความเสี่ยงที่จะเกิดอุบัติเหตุก็อาจจะเหลือน้อยมาก หรือเมื่อมีอุบัติเหตุระดับความรุนแรงก็อาจจะลดลงมาก จำนวนคนตายก็จะมีน้อยหรือไม่มีเลย เป็นต้น

ในกรณีไฟไหม้อพาร์ตเมนต์ที่ลอนดอน หากมีข้อกำหนดให้อาคารสูงต้องติดตั้งระบบสปริงเคลอร์ดับไฟ วัสดุที่ใช้ในการก่อสร้างพื้นและผนังจะต้องทนไฟและไม่ติดไฟ เมื่อเกิดไฟไหม้ก็อาจจำกัดแค่ห้องเดียวหรือไม่กี่ห้อง จำนวนผู้เสียชีวิตในกองไฟก็คงมีน้อย หรือไม่มีเลย เป็นต้น

น่าเสียดายที่มาตรฐานด้านความปลอดภัยที่น่าจะจำเป็นเหล่านี้กลับไม่ได้รับการเหลียวแลจากหน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องเท่าที่ควร แม้แต่ประเทศที่พัฒนาแล้วอย่างอังกฤษก็ยังมีจุดอ่อนที่เจ้าหน้าที่มองข้าม โดยในกรณีนี้เป็นการอ้างประเด็นเศรษฐกิจแทน ส่วนในประเทศที่ระดับการพัฒนาต่ำกว่าอย่างไทยหรือปากีสถาน มีปัจจัยที่น่ากลัวมากเพิ่มขึ้นมาอีกปัจจัยหนึ่ง นั่นก็คือความหย่อนยานในการบังคับใช้กฎหมาย

สอง หลังจากเกิดอุบัติเหตุที่เราอาจจะป้องกันไม่ได้ทั้งหมดแล้ว มีความสูญเสียขนาดใหญ่ตามมาซ้ำเติม เช่น ในกรณีโรงงานแปรรูปเป็ด หลังจากนักศึกษาตกลงไปในบ่อบำบัดน้ำเสีย 1 คน มีพนักงานบริษัทอีก 4 คน ที่พลอยต้องสังเวยชีวิตไปด้วย

ลองนึกดูว่า หากพนักงานโรงงานผ่านการฝึกอบรมพื้นฐานมาอย่างถูกวิธี ก็อาจไม่มีใครต้องเสียชีวิตตามนักศึกษา ผมขอยกตัวอย่างผู้โดยสารเครื่องบินที่ถูกเตือนล่วงหน้าว่า ในกรณีฉุกเฉิน ให้ใส่หน้ากากออกซิเจนให้ตัวเองก่อน ก่อนที่จะพยายามช่วยผู้อื่น มิฉะนั้นก็อาจเป็นอันตรายมากขึ้นสำหรับทั้งสองฝ่าย อีกตัวอย่างคือการช่วยคนจมน้ำ เป็นที่ทราบกันดีว่า หากไม่ได้รับการฝึกฝนมาก็ไม่ควรกระโดดลงไปช่วยแบบมือเปล่า เพราะอาจทำให้จมน้ำตายด้วยกันทั้งคู่

กรณีรถบรรทุกน้ำมันคว่ำที่ปากีสถาน คนที่ถูกไฟคลอกตาย ส่วนใหญ่เป็นชาวบ้านที่แห่กันไปเอาน้ำมันฟรี เป็นความสูญเสียที่ไม่ควรจะเกิดขึ้นเลย หากชาวบ้านไม่รู้สึกว่าน้ำมันมีค่ามากจนต้องยอมเสี่ยงชีวิตเข้าไปแลก แม้จะเป็นความเสี่ยงที่ คาดไม่ถึงก็ตาม หากชาวบ้านมีฐานะทางเศรษฐกิจดีกว่านี้ จำนวนคนที่ไป ตักน้ำมันก็คงน้อยลง และคนที่ถูกไฟคลอกตายก็อาจมีไม่กี่คน หรือไม่มีเลย

ในกรณีไฟไหม้อพาร์ตเมนต์ในลอนดอนและคนที่ติดอยู่ในอาคารเป็นจำนวนมากถูกไฟไหม้ตาย เรื่องนี้เป็นเรื่องที่น่าจะทำให้เกิดความตื่นตัวทั่วทั้งโลก เพราะปัจจุบันอาคารสูงมีอยู่ทั่วไปในเกือบทุกประเทศ แต่เรื่องกลับเงียบลงเร็วอาจเป็นเพราะมีกระแสข่าวอย่างอื่นมากลบ

ที่ผมคาดหวังคือ น่าจะมีการทบทวนเรื่องมาตรฐานความปลอดภัยจากอุบัติเหตุไฟไหม้ในอาคารสูงอย่างกว้างขวาง รวมทั้งอาจมีการพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่ใช้งานง่ายสำหรับการโรยตัวจากที่สูงลงสู่พื้นดินและมีข้อกำหนดให้เป็นอุปกรณ์ประจำทุกห้องที่อยู่สูงจากผิวดินเกินระยะกระโดด

ลองนึกดูว่า หากทุกห้องในเกรนเฟลล์ทาวเวอร์มีอุปกรณ์ที่กล่าวถึงข้างต้น จำนวนผู้เสียชีวิต แม้อาจจะยังมีแต่ก็คงน้อยกว่าที่เกิดขึ้นจริงเป็นอันมาก

ข้อสุดท้าย เรื่องความรับผิดชอบทางกฎหมายในทุกกรณีที่กล่าวถึงข้างต้น ความรับผิดชอบของเจ้าของหรือ ผู้บริหารธุรกิจที่เกี่ยวข้องมีน้อยมาก หรืออาจจะไม่มีเลย ในกรณีโรงงานแปรรูปเป็ด ซีพีเอฟประกาศเยียวยาครอบครัวผู้เสียชีวิตอย่างเต็มที่ ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าชมเชย แต่ถึงแม้แต่ละ ครอบครัวจะได้รับการชดเชยเกิน ความคาดหวัง และเกินกว่าที่กฎหมายกำหนด แต่สำหรับผู้บริหารหรือ ผู้มีอำนาจในการตัดสินใจคงไม่มีใครต้องรับผิดชอบเป็นการส่วนตัวทำให้ไม่เกิดความเข็ดหลาบอย่างแท้จริง และไม่เป็นบทเรียนสำหรับโรงงานอื่นๆ เท่าที่ควร

นอกจากนี้ จากการติดตามข่าว ผมอดรู้สึกไม่ได้ว่ามีความพยายามให้เรื่องเงียบลงเร็วๆ จะได้ไม่กระทบชื่อเสียงและความน่าเชื่อถือของบริษัท ผลที่ตามมาคือกระบวนการตรวจสอบอาจถูกแทรกแซง และข้อเท็จจริงทั้งหมดอาจไม่ถูกเปิดเผยออกมา

ผมอยากเสนอในทุกอุบัติเหตุที่มี ผู้เสียชีวิต ให้มีคณะกรรมการคนกลาง ประกอบด้วยตัวแทนจากหลาย หน่วยงานเข้าไปตรวจสอบข้อเท็จจริงโดยละเอียด และเปิดเผยผลการสอบสวนต่อสาธารณะ รวมทั้งให้มีบทลงโทษผู้ที่ละเลยในการปฏิบัติหน้าที่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีที่เกิด อุบัติเหตุซ้ำซาก n