ครอบครัว(โดด)เดี่ยว สะท้อนสังคมสูงวัยไทย

โดย...ดร.ปิยวัฒน์ เกตุวงศา

เชื่อว่าทุกวันนี้พวกเราส่วนใหญ่ต่างคุ้นเคยกับคำว่า “สังคมสูงวัย” หรือ “สังคมสูงอายุ” เป็นอย่างดี ทั้งนี้ก็เพราะคำดังกล่าวถูกนำมาใช้กันอย่างแพร่หลายในหลากหลายวงการ ไม่ว่าจะเป็นผู้กำหนดนโยบายภาครัฐ

นักธุรกิจภาคเอกชน กลุ่มนักวิชาการ นักสื่อสารมวลชน ตลอดจนในกลุ่มประชาชนทั่วไปที่ติดตามข่าวสารและความเป็นไปในสังคมอย่างใกล้ชิด แต่ที่ดูเหมือนจะน่าเชื่อยิ่งกว่านั้นก็คือ เมื่อเราได้ยินคำว่าสังคมสูงวัยเมื่อใด

ภาพที่ปรากฏในความคิดของพวกเรา ก็จะเป็นภาพที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุแทบทั้งสิ้น

ถามว่าความคิดเหล่านั้น...ผิดหรือไม่ ???

ก็คงไม่ผิดนัก เพราะคำดังกล่าวนั้นสื่อความถึงการที่ประเทศของเรามีสัดส่วนของประชากรผู้สูงอายุมากขึ้นไป มากกระทั่งเรียกได้ว่าอีกประมาณ 20 ปีข้างหน้า ประเทศของเราจะกลายเป็น “สังคมสูงวัยระดับสุดยอด” (Super Aged Society) นั่นคือมีสัดส่วนของผู้สูงอายุเพิ่มสูงถึงร้อยละ 30 ของประชากรทั้งหมด แต่เมื่อลงลึกกันในรายละเอียด เรื่องราวเกี่ยวกับสังคมสูงวัยไม่ได้จำกัดวงอยู่แต่เพียงเรื่องของผู้สูงอายุเท่านั้น หากแต่มีผลกระทบต่อประชากรวัยอื่นๆ ด้วยเช่นกัน

เมื่อสังคมสูงวัย...ไม่ใช่แค่เรื่องผู้สูงอายุเท่านั้น !!!

ย้อนดูสถิติข้อมูลตลอดช่วงเวลาราวครึ่งศตวรรษที่ผ่านมา จะพบข้อมูลหนึ่งที่มีความน่าสนใจอย่างยิ่ง นั่นคือ การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการอยู่อาศัย (Living arrangement) ของครอบครัวไทย จากที่เราทราบกันว่าในอดีตครอบครัวไทยมีการเปลี่ยนแปลงจากครอบครัวขยายสู่ครอบครัวเดี่ยว แต่ในปัจจุบันเราพบลักษณะครอบครัวแบบใหม่ที่สะท้อนให้เห็นถึงการเป็นสังคมสูงวัยได้เป็นอย่างดี นั่นคือ “ครอบครัว(โดด)เดี่ยว ไร้ผู้ดูแล”

ข้อมูลจากโครงการวิจัยเรื่อง “ความอยู่ดีมีสุขของครอบครัวไทย” โดยสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย ชี้ให้เห็นว่าตั้งแต่ปี 2555 เป็นต้นมา ครัวเรือนในลักษณะที่มีผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียว (หรืออยู่กับเฉพาะคู่สมรสที่เป็นผู้สูงอายุ) ในประเทศไทย มีการเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง จากประมาณร้อยละ 7 เพิ่มขึ้นเป็นมากกว่าร้อยละ 10 ในปัจจุบัน โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทมีการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วมากกว่าพื้นที่เขตเมือง เมื่อพิจารณาในระดับภูมิภาคก็พบว่ามีการเพิ่มขึ้นในทุกภูมิภาคเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ลักษณะครัวเรือนดังกล่าวเป็นภาพสะท้อนให้เห็นถึงผลกระทบที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้างประชากรสู่ “สังคมสูงวัย” ได้อย่างชัดเจน สาระสำคัญอยู่ที่การเพิ่มขึ้นของ “ครอบครัว(โดด)เดี่ยว ไร้ผู้ดูแล” บ่งบอกให้เราทราบว่าครอบครัวไทยในปัจจุบันได้มีการปรับเปลี่ยนในสภาพความเป็นอยู่ การดำรงชีวิต ตลอดจนบทบาทของสมาชิกแต่ละคน (ทุกช่วงวัย) ที่มีต่อกัน เมื่อจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มมากขึ้น ขณะที่สมาชิกคน (วัย) อื่นๆ ต้องอาศัยอยู่คนละที่กัน สมาชิกบางส่วนต้องย้ายออกไปทำงานและอาศัยอยู่ที่ถิ่นอื่น โอกาสในการดูแลเอาใจใส่ผู้สูงอายุที่อยู่ในครอบครัวเหล่านี้ก็อาจจะน้อยลงตามไปด้วย ซึ่งนับว่าเป็นข้อท้าทายที่สำคัญของสังคมไทยในวัยสูงอายุ ที่จำเป็นต้องหาแนวทางในการจัดสรรระบบการดูแลและสวัสดิการต่างๆ จากทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องเพื่อรองรับกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้น