หุ่นกระบอกโย๊คเต ต้นแบบท่ารำเมียนมา

หลายวันก่อนน้องคนหนึ่งโพสต์รูปหุ่นกระบอกเมียนมาลงในเฟสบุ๊ก ผมจึงเผือกถามว่าสนใจอยากรู้เรื่องราวของตัวหุ่นใหม่ วันนี้เลยต้องนำมาอรรถาธิบายให้ได้อ่านกันสนุกๆ ครับ หุ่นกระบอกโย๊คเต (Yoke Thay) คาดว่ามีมา 600-700 ปีแล้ว โดยการนำไม้มา แช่น้ำก่อนนำมาแกะสลักเป็นตัวหุ่น แต่เขาจะมีเคล็ด เช่น ไม้ที่นำมาแกะสลักจะต้องเป็นไม้เนื้อดี ไม่แตกร้าว ไม่คดโค้ง และต้องตรงตามที่ต้องการ

อีกทั้งไม้ที่ลอยเหนือน้ำจะนำมาแกะได้เฉพาะเพศหญิง ส่วนเพศชายนั้นไม้จะต้องจมอยู่ใต้น้ำเท่านั้น (อันนี้ผมไม่ยืนยันข้อเท็จจริงนะครับ เพราะถามมาจากช่างแกะสลักที่ได้พูดคุยมา) การแกะจะแยกส่วนอวัยวะ เช่น คอ หัว แขน ขา และใส่เสื้อผ้าอาภรณ์ที่วิจิตรสวยงาม แล้วแต่ตัวละคร จากนั้นก็มีการต่อสายระโยงระยางประมาณตัวละ 20-30 สาย แล้วชักโดยผู้แสดงบนเวที ซึ่งตัวหุ่นนั้นจะมีหลากหลายคาแรกเตอร์ ทั้งตัวสัตว์ต่างๆ และตัวละครที่เป็นคน ทั้งตัวเจ้า ตัวเทวดา ตัวพระ ตัวนาง ตัวร้าย ตัวโกง คนแก่ เด็ก และที่ขาดไม่ได้คือตัวตลก (ฮาต้า) ที่เห็นบ่อยๆ ก็เป็นตัวตลกที่มีหนวดถือร่มครับ

อีกตัวที่มีความสำคัญเช่นกันคือ ตัว “ซอร์จี่” หรือตัวเล่นแร่แปรธาตุที่ผลิตยาสมุนไพร เชื่อกันว่าเป็นพวกมีองค์สามารถเข้าทรงเจ้าได้ ยาที่นำมาใช้รักษาคนนั้น ก็จะเรียกว่ายาผีบอกแหละครับ แต่ถ้าจะเรียกให้ดูดีหน่อยก็คือ มายากลครับ เขาจะเอามาประกอบเรื่องราวให้เนื้อเรื่องเกิดความสมบูรณ์มากขึ้น ทำให้การชมมีอรรถรส ประกอบกับเสียงดนตรีเมียนมา ทำให้หุ่นมีชีวิตชีวาขึ้น

พูดถึงดนตรีประกอบด้วยฆ้องวง กลองมีทั้งกลองตะโพน กลองมอญที่เป็นวง ระนาดทุ้ม และขาดไม่ได้คือ ปี่ เสียงที่ส่งบรรเลงออกมา เราอาจฟังเหมือนไม่เป็นจังหวะทำนอง แต่ในโสตประสาทของชาวเมียนมา เขาก็คงจะชินนะครับ เพราะเขาบอกว่าไพเราะมาก ขนาดพอได้ยินเสียงแล้วอยากฟ้อนรำเลยครับ ปัจจุบันนี้ลิเกเมียนมาหรือที่เรียกว่า “อะเยียะ” ก็จะนำคาแรกเตอร์ของโย๊คเตมาใช้ในการร่ายรำ ทำให้พอจะเห็นภาพความสนุกสนานและมีอารมณ์ขันของชาวเมียนมาได้เป็นอย่างดีครับ

พูดถึงการชักหุ่นกระบอกโย๊คเต เนื้อเรื่องเท่าที่ถามมา เขานิยมเอาเรื่องที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์และเกี่ยวกับนิยายปรัมปรา เรื่องการกำเนิดของนัท 37 ตนมาเล่า เรื่องรามเกียรติ์ก็เป็นอีกเรื่องที่นิยม ปัจจุบันมีการนำเรื่องเสียดสีสังคมมาแสดงบ้างเหมือนกัน ทายว่าเป็นเพราะรัฐบาลในอดีตควบคุมประชาชนจนไม่สามารถแสดงออกได้ เลยใช้ละครเพื่อระบายอารมณ์ อีกเรื่องที่นิยมนำมาเล่าผ่านโย๊คเตคือตำนานการก่อสร้างเจดีย์ต่างๆ การแสดงจะเริ่มด้วยการโหมโรงด้วยตัวละครตัวสำคัญๆ ก่อน จากนั้นจึงเข้าเรื่อง หากดูในด้านศิลปวัฒนธรรม ผมคิดว่าเป็นเรื่องที่น่าสนใจมากทีเดียว