เศรษฐกิจวัฒนธรรม

โดย...วีระศักดิ์ โควสุรัตน์ อดีต รมว.การท่องเที่ยวและกีฬา

​ผู้ที่ชมพิธีปิดโอลิมปิกทุกคนคงประทับใจกับภาพที่ ชินโสะ อาเบะ นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น ซึ่งปกติมีบุคลิกขรึมนิ่ง ยอมลงทุนแต่งตัวเป็นตัวการ์ตูนมาริโอ้ ปรากฏตัวกลางสนามพิธีโอลิมปิกเพื่อส่งลูกบอลสีแดงต่อให้นักกีฬา

​ลูกบอลแดงลูกนั้น เป็นแค่ข้ออ้างให้นายกฯ ญี่ปุ่นมาแสดงตัวในรูปแบบนี้ ส่วนใน 4 ปีข้างหน้า ลูกบอลแดงลูกนี้จะถูกตีความหรือถูกเฉลยว่าคืออะไร ก็คงเป็นสิ่งที่โลกจะติดตามต่อไป จนกว่าโอลิมปิกจะไปแข่งที่โตเกียวอีก 4 ปีข้างหน้า

​เศรษฐกิจญี่ปุ่นนั้น การเติบโตหยุดชะงัก แรงงานหดหาย หนุ่มสาวที่มีน้อยนิดกำลังเผชิญภาวะหางานยากขึ้นจนเป็นปัญหาใหม่ เพราะโรงงานของญี่ปุ่นย้ายออกไปตั้งนอกเกาะญี่ปุ่นจนจะหมดแล้ว ค่าเงินเยนแข็งทำให้ธุรกิจแห่กันออกไปนอกเช่นกัน รัฐบาลญี่ปุ่นเชื่อว่ามีตำแหน่งงานหดหายเกินครึ่งล้านตำแหน่ง

​ภาคการผลิต มีตำแหน่งงานกำลังหดหายไปราว 4.5 แสนตำแหน่ง ภาคบริการจะมีงานหายไป 2.4 แสนตำแหน่ง

ยิ่งถ้าอุตสาหกรรมยานยนต์ในญี่ปุ่น ย้ายฐานอีก ตัวเลขจะน่ากลัวยิ่งกว่านี้

​ญี่ปุ่นจึงตัดสินใจแน่วแน่ ปฏิรูปตัวเอง พึ่งอย่างอื่นดีกว่า

​ญี่ปุ่นค้นพบว่าในยุโรปและอเมริกา จะมีความเป็นญี่ปุ่นบางอย่างที่ติดตลาดไปแล้ว เช่น

​- การ์ตูนญี่ปุ่น ที่มีลายเส้นเฉพาะของตัวเอง (บางทีคนไทยเรียกการ์ตูนตาโต เพราะแสดงอารมณ์ ผ่านการวาดดวงตาได้ชัดดี)

​- ถัดมาคือ วัฒนธรรมอาหารญี่ปุ่น ร้านซูชิ ร้านราเมนได้รับการต้อนรับดีมาก ในต่างประเทศรวมทั้งในไทยด้วย

​- โรงแรมแบบวัฒนธรรมญี่ปุ่น เรียกกันว่า เรียวกังเดี๋ยวนี้ไปเปิดที่ไทเปก็มี

​- งานฝีมือและศิลปะพื้นบ้านญี่ปุ่น เช่น แปรงทาหน้าหรือพู่กันเขียนภาพดูมาโน ทำที่ฮิโรชิมาที่ทำจากขนสัตว์ มีแฟนคลับในฮอลลีวู้ดมากมาย เพราะขนที่จัดเรียงเส้นมาโดยช่างอย่างบรรจงให้ผลการใช้งานที่แตกต่าง เป็นต้น

​- บริการส่งของด่วนในประเทศญี่ปุ่น (คนไทยชอบเรียกว่าบริษัทแมวดำคาบลูก!) ปัจจุบันขยายไปส่งแบบเก๋ไก๋ ในเมืองจีนและที่อื่น
ในเอเชียแล้ว เพราะราเมนร้อนจะไม่หก​ ดังนั้น ญี่ปุ่นจึงลุยวิจัยศึกษาได้พบข้อมูลต่อไปว่า

​- มีร้านอาหารญี่ปุ่นในสหรัฐอยู่กว่า 9,000 แห่ง ถือว่าโตขึ้นกว่า 10 ปีก่อนมาก

​- ร้านเหล่านี้ส่วนมากมีคนเอเชียที่ไม่ใช่คนญี่ปุ่นเป็นเจ้าของ(มีญี่ปุ่นเป็นเจ้าของไม่ถึง 10% ของจำนวนร้านทั้งหมด!)

​ที่ปารีสมีร้านอาหารญี่ปุ่นถึง 300 แห่ง ถ้านับทั่วยุโรปก็ 2,000 กว่าแห่ง ในอเมริกาใต้มีราว 1,500 แห่ง เฉพาะในรัสเซียมีตั้ง 500 แห่ง ส่วนที่เอเชีย นอกญี่ปุ่นมีอีกนับหมื่นแห่ง

​ญี่ปุ่นคิดต่อเศรษฐกิจวัฒนธรรมสร้างสรรค์ 5 สาขา คือ แฟชั่น อาหาร สื่อสารและบันเทิงญี่ปุ่น งานฝีมือญี่ปุ่น และการท่องเที่ยวญี่ปุ่น น่าจะยังโตทำกำไรอีกมหาศาล

​4 เงื่อนไขที่จะทำให้สินค้าทางวัฒนธรรมญี่ปุ่นขายดี

​ข้อแรก ผลิตให้อย่างที่คาดว่าตลาดจะชอบ ไม่ใช่ผลิตแบบเน้นความถนัดของผู้ผลิตอย่างเดียว และญี่ปุ่นพบว่า คนเราซื้อของตามความชอบมากกว่าความจำเป็นต้องใช้

​ข้อสอง ผลิตของที่เกิดจากคนข้ามสายพันธุ์มาเจอกัน แล้วจะได้สิ่งใหม่ที่ตลาดคาดไม่ถึง เช่น นักวาดเจอกับเชฟ ช่างก่อสร้างเจอกับนักออกแบบแฟชั่น ฯลฯ

​ข้อสาม เล่นกับการออกแบบให้หนัก ใครคิดอะไรสร้างสรรค์ได้จงคุ้มครอง จงตบรางวัล ทำให้เกิดบรรยากาศคิดต่อยอดไม่หยุดหย่อนทำให้ใครๆ ก็ชอบคิด คิดให้เก๋ไก๋ คิดไม่ให้เลียนแบบกัน แต่ต่อยอดกันก็ได้

​ข้อสี่ เชื่อว่าทุกๆ การสร้างสรรค์ขึ้นมาหนึ่งอย่างจะสามารถก่อให้เกิดห่วงโซ่แห่งการสร้างอีกสารพัดอย่าง ดังนั้น การออกกฎหมายจึงต้องเอื้อให้เชื่อมโยงกันต่อๆ ไปไม่หยุด

​กว่าจะคิดสี่ข้อนี้ออกมาได้ ญี่ปุ่นแอบมองเกาหลีใต้ อังกฤษ และสหรัฐว่ามีอะไรที่น่าศึกษาบ้าง จึงพบด้วยว่าต้องเป็นนโยบายการเมืองระดับสูงสุดลงมาเล่นเอง ต้องทนรอผลนานสัก 15 ปี! จึงจะเริ่มเห็นผล ประธานาธิบดีรูสเวลต์ของสหรัฐ ประกาศโครงการนิวดีล เมื่อ 1929 ทำให้เกิดการหลั่งไหลของศิลปินในยุโรปมาหากินในสหรัฐ ยุโรปไปหากินในสหรัฐ จนมากพอที่จะทำให้เกิดฮอลลีวู้ด และบรอดเวย์ในสหรัฐชัดขึ้นในปี 1945 ซึ่งเป็นปีสงครามโลกครั้งที่สองแล้ว

ประธานาธิบดีคิมแดจุง ประกาศในปี 1997 ว่า “ขอเป็น Cultural President” ซ้ำด้วย ประธานาธิบดีลีเมียงบัคซึ่งห่างกันกว่า 15 ปี ตั้งหน่วยงานเพื่อการนี้มาอีกมากมาย เคยถูกมองอย่างขบขันในวันนั้น เช่น สถาบันส่งเสริมการออกแบบสื่อศิลปะสร้างสรรค์ หรือองค์การส่งเสริมการค้าการลงทุนเกาหลีในต่างประเทศ เป็นต้น

เกาหลีใต้วันนี้จึงสามารถสร้างงานจากสินค้าทางวัฒนธรรมที่มีเรื่องราวประวัติศาสตร์จริงๆ เก๋ไก๋ มีคุณภาพ แปลกใหม่ และเป็นที่ใฝ่หาอยากสัมผัส ผลอีกด้านคือ คนแห่มาเที่ยวเพราะอยากสัมผัสจุดกำเนิดของแท้ของสิ่งเหล่านั้นให้ได้ แม้แต่อาหารญี่ปุ่นที่รสชาติแปลกๆ อย่างผักดอง

​นายกฯ อาเบะในชุดมาริโอ้ ช่างประปาในเกมเก็บคะแนนที่ริโอเดอจาเนโร จึงไม่ใช่แค่ความแผลงที่อยากเล่นอะไรสนุกๆ ธรรมดาเลยครับ