สำรวจเสน่ห์ 'ชาติพันธุ์'

โดย...ชลธิชา ภัทรสิริวรกุล

ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หรือที่เรียกกันว่า “อุษาคเนย์” จัดเป็นดินแดนแห่งความหลากหลายทางชาติพันธุ์ที่เต็มไปด้วยเสน่ห์ และความเป็นชุมชน “พหุสังคม” ถือเป็นความท้าทายต่อการอยู่ร่วมกันของประชาคมอาเซียน แต่แท้จริงแล้วกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีอยู่ในปัจจุบัน ล้วนมีรากเหง้าที่กลมกลืนกันจนแทบแยกไม่ออก

เรื่องชาติพันธุ์จึงถูกหยิบยกขึ้นมาพูดกันในงานเสวนาเนื่องในวันภาษาไทยแห่งชาติ เรื่อง “ไทย-ไท : สายสัมพันธ์ผู้คนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้” โดยชูประเด็นความเชื่อมโยงกันของกลุ่มชาติพันธุ์ผ่านคน ภาษา และผ้า

อภินันท์ ธรรมเสนา นักวิชาการศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์กรมหาชน) ได้ฉายภาพให้เห็นถึงสายสัมพันธ์วัฒนธรรมกลุ่มชาติพันธุ์ “ไทย” ในภูมิภาคอาเซียน ว่า กลุ่มชาติพันธุ์ที่พบในภูมิภาคนี้ ล้วนมีความคล้ายคลึงกันทั้งในด้านวัฒนธรรมและวิทยาศาสตร์ผ่าน “ภาษา” และ “ดีเอ็นเอ” โดยภาษาเป็นตัวสำคัญในการเชื่อมโยงวัฒนธรรมและคนในแถบภูมิภาคนี้

กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีอยู่ในอุษาคเนย์ปัจจุบันมีอยู่จำนวนมาก กระจายอยู่ตามพื้นที่ต่างๆ เช่น กลุ่มจ้วง กลุ่มปูใหย่ กลุ่มตง และกลุ่มไต ซึ่งชาติพันธุ์กลุ่มนี้ส่วนใหญ่จะอาศัยอยู่ทางตอนใต้ของประเทศจีน (กวางสี เสฉวน และสิบสองปันนา) ส่วนกลุ่มชาติพันธุ์กลุ่มใหญ่ที่พบเจอในประเทศไทย คือ “ไทยดำ” หรือ “ลาวโซ่ง” ซึ่งอพยพมาจาก สปป.ลาว กระจายเข้ามาอยู่ในแถว จ.เพชรบุรี ราชบุรี และนครปฐม ซึ่งกลุ่มนี้เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีการอนุรักษ์และคงวัฒนธรรมที่เข้มแข็งมากที่สุด

นอกจากนี้ยังมีกลุ่มไทยพวน ไทยญ้อ และผู้ไท (ภูไท) ที่กระจายอยู่ตามจังหวัดต่างๆ ทางภาคอีสานของไทย ขณะเดียวกันกลุ่มชาติพันธุ์ที่กระจายอยู่ทางภาคเหนือ คือ กลุ่มไทยใหญ่ (ฉาน) และไทยลื้อ ซึ่งชาติพันธุ์กลุ่มนี้เป็นแรงงานข้ามประเทศที่สำคัญของภาคอุตสาหกรรมในพื้นที่ภาคเหนือ

ขณะเดียวกัน วีระพงศ์ มีสถาน นักวิจัยสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ขยายความเพิ่มเติมว่า กลุ่มชาติพันธุ์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีหลายกลุ่มและมีอยู่ตามชายแดน ซึ่งจะมีวัฒนธรรมที่เหลื่อมๆ กันอยู่ และอยู่ร่วมกันแบบพึ่งพาอาศัยกันมาตั้งแต่อดีตแล้ว นั่นเองจึงทำให้ภาษาและวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์มีทั้งความเหมือนและความต่างที่น่าสนใจ

ทั้งนี้ เมื่อพิจารณาความแตกต่างทางภาษา สามารถแบ่งกลุ่มชาติพันธุ์ออกเป็น 5 กลุ่มหลักๆ ได้แก่ 1.กลุ่มตระกูลไทย ที่มีมากถึง 94% ของกลุ่มชาติพันธุ์ทั้งหมด ได้แก่ ไทยลื้อ ไทยขึน ไทยใหญ่ ไทยยอง ไทยยวน ไทยหย่า ไทยญ้อ ไทยโย้ย ไทยพวน 2.กลุ่มตระกูลออสโตรเอเชียติก (มอญ-เขมร) เช่น คาระอั้ง ว้า ละเวือะ ปลัง ขมุ เวียต ซอง ชะโอจ โท้ส เญอ มอญ ญัฮกูร 3.กลุ่มจีน-ธิเบต เช่น ชิงพ่อ/คะฉิ่น พม่า ก๋อง ลีซู ละหู่ อึ่มปี บิซู อาข่า (อีก้อ) กะเหรี่ยง

กลุ่มที่ 4 คือ กลุ่มมาลาโยโปลีเนเซียน (มลายู) เช่น มลายู อูรักลาโว้ย และมอแกน และ 5.กลุ่มม้ง-เมี่ยน เช่น ม้ง (แม้ว) และเมี่ยม (เย้า) 

หากแบ่งตามการนับถือศาสนา กลุ่มชาติพันธุ์ในเอเชียอาคเนย์จะแบ่งออกได้ 4 กลุ่ม คือ 1.กลุ่มที่นับถือศาสนาพุทธ เช่น ไทย เมียนมา ลาว กัมพูชา 2.กลุ่มที่นับถือศาสนาอิสลาม เช่น ชวา มลายู จาม โรฮีนจา 3.กลุ่มที่นับถือศาสนาคริสต์ เช่น ฟิลิปปินโน คะฉิ่น และ 4.กลุ่มที่นับถือภูตผีท้องถิ่น เช่น อาข่า มูเซอ ลีซอ

อนุรักษ์ ก้านจันทร์ นักวิจัยสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ก็สะท้อนอีกมุมมองหนึ่งถึงความเชื่อมโยงกันของกลุ่มชาติพันธุ์ ว่า ลักษณะ ลวดลายและรูปแบบของเสื้อและผ้าที่กลุ่มชาติพันธุ์แต่ละกลุ่มใช้นั้น ล้วนมีการผสมผสานเช่นเดียวกันกับภาษา จนบางครั้งก็ยากที่จะแยกออกมาใครเป็นต้นฉบับ เช่น ต้องแยกจากลวดลายที่ต่างกันเพียงแนวเส้นในการทอ อย่างไทยภาคกลางมักนิยมนุ่งผ้าลายแนวนอน ส่วนไทยภาคอีสานนิยมนุ่งผ้าลายตั้ง

จากการอธิบายในเบื้องต้น สะท้อนให้เห็นว่าการอยู่ร่วมกันในพหุสังคมเป็นการบูรณาการวัฒนธรรมของชนชาติต่างๆ โดยที่ไม่ได้บังคับให้กลุ่มชาติพันธุ์นั้นต้องละทิ้ง “เอกลักษณ์” ความเป็นตัวตนของชาติพันธุ์ตัวเองไปตามการหมุนเปลี่ยนของวิถีโลก แต่เป็นการรักษาเอกลักษณ์ที่เป็น “เสน่ห์” เฉพาะตัวเหล่านั้นไว้

อย่างไรก็ดี การเรียนรู้และเข้าใจในจุดร่วมทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ก็เป็นอีกแนวทางที่จะช่วยส่งเสริมความเข้าใจประเทศเพื่อนบ้านอาเซียนในมิติวัฒนธรรม เพื่อเตรียมพร้อมสู่ประชาคมอาเซียน