เกษตรพันธสัญญา

โดย...วิมล ปั้นคง ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาองค์ความรู้ สถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา (ITD)

การก้าวสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน (เออีซี) อย่างเต็มรูปแบบหลังปี 2558 มีความจำเป็นที่ประเทศสมาชิกต้องเตรียมความพร้อมในภาคเกษตร เพื่อเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขันภาคเกษตรของภูมิภาค ไทยถือเป็นประเทศที่มีศักยภาพด้านการเกษตร จึงควรมีบทบาทนำในการสนับสนุนการพัฒนาภาคเกษตรสู่การผลิตสินค้าที่มีศักยภาพ เพื่อเพิ่มมูลค่าผลผลิตให้สามารถแข่งขันในตลาดโลกได้ รวมทั้งเพื่อให้เกษตรกรได้รับประโยชน์จากการค้าระหว่างประเทศ และการรวมตัวทางเศรษฐกิจในระดับภูมิภาคอย่างแท้จริง

แนวทางที่ควรนำมาใช้ คือ การสนับสนุนระบบเกษตรพันธสัญญา เพื่อช่วยเติมเต็มข้อจำกัดและสร้างศักยภาพให้แก่เกษตรกรภายใต้การพัฒนาคุณค่าสินค้าเกษตรในห่วงโซ่คุณค่า เกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) คือ ระบบที่บริหารจัดการผลผลิตทางการเกษตรบนพื้นฐานของแนวความคิดที่มุ่งเน้นให้เกิดการเพิ่มประสิทธิภาพแก่ภาคการผลิต เป็นรูปแบบระบบอุตสาหกรรมการผลิตสินค้าเกษตร โดยมีบริษัทเอกชนเป็นผู้ลงทุนด้านปัจจัยการผลิตให้แก่เกษตรกร ผ่านขั้นตอนการทำสัญญาตกลงร่วมกันอย่างเป็นลายลักษณ์อักษร ระบุเงื่อนไขเกี่ยวกับการผลิตและการตลาดของสินค้าเกษตร โดยการทำข้อตกลงซื้อขายผลผลิตทางการเกษตรเกิดขึ้นระหว่างเกษตรกรกับคู่สัญญาซึ่งเป็นผู้รับประกัน

ผลการศึกษาวิจัยของ ITD พบว่าระบบเกษตรพันธสัญญาถือเป็นนวัตกรรมทางการเกษตรที่ดีระบบหนึ่ง หากนำไปปฏิบัติอย่างถูกขั้นตอนบนพื้นฐานของคุณธรรมแล้ว จะสามารถส่งเสริมการค้าระหว่างประเทศและสนับสนุนให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้น และลดความเหลื่อมล้ำทางรายได้ ทั้งนี้ เกษตรกรเองต้องปรับตัว เรียนรู้ เข้าใจ และเข้าถึงการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยีเพื่อให้เท่าทันข้อมูลในการต่อรองกับบริษัทด้วย

ภาครัฐควรสนับสนุนการสร้างเครือข่ายเกษตรพันธสัญญาอย่างสร้างสรรค์ โดยเสนอผลประโยชน์ที่เป็นธรรมต่อทุกฝ่าย และจัดสรรงบประมาณส่งเสริมการศึกษาวิจัยด้านเกษตรพันธสัญญาที่สะท้อนภาพความเป็นจริง เพื่อให้นวัตกรรมทางการเกษตรนี้สร้างประโยชน์ต่อทุกฝ่ายได้อย่างยั่งยืน รวมถึงสร้างความเป็นธรรมต่อเกษตรกร การใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างรู้คุณค่า และส่งเสริมการค้าระหว่างประเทศเพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารทั้งในระดับประเทศและระดับโลกต่อไป

ปัจจุบันการทำเกษตรพันธสัญญามีบทบาทมากขึ้น โดยเฉพาะในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง (จีเอ็มเอส) ภาครัฐไทยควรมีบทบาทในการพัฒนาเกษตรพันธสัญญา โดยการพัฒนาองค์ความรู้และถ่ายทอดให้แก่ทั้งเจ้าหน้าที่ภาครัฐและเอกชน รวมถึงเกษตรกรในจีเอ็มเอสเพื่อให้เกิดความยั่งยืน