กระแสส่งออกแม่บ้าน"ฮีโร่"ฉบับฟิลิปปินส์

โดย...อัฏฐวรรณ ลวณางกูร

ฟิลิปปินส์ขึ้นชื่อเป็นผู้นำในอุตสาหกรรมบริการที่มีส่วนขับเคลื่อนเศรษฐกิจ ทั้งสร้างงานและเม็ดเงินเข้าประเทศปีละมหาศาล

นอกเหนือจากธุรกิจบริการคอลเซ็นเตอร์ที่ฟิลิปปินส์ขึ้นแท่นเป็นแชมป์โลก ปัจจุบันฟิลิปปินส์ยังส่งออกแม่บ้านมากเป็นอันดับต้นๆ ของโลก และคนเหล่านี้ก็ได้รับการยกย่องจากรัฐบาลว่าเป็นฮีโร่ของชาติ แต่ก็ยังมีหลายแง่มุมที่น่าสนใจสะท้อนผ่านปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น

สุลักษณ์ หลำอุบล ผู้สื่อข่าวเว็บไซต์ประชาไท ผู้ศึกษาเรื่องนี้ กล่าวในงานบรรยายทางวิชาการของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ว่า สาเหตุที่ชาวฟิลิปปินส์ต้องออกไปทำงานแม่บ้านในต่างแดน เพราะความล้มเหลวของระบบเศรษฐกิจแบบเสรีนิยมที่แปรรูปกิจการสำคัญๆ ทั้งไฟฟ้าและประปา ทำให้ค่าครองชีพสูง ขณะที่ไม่มีตำแหน่งงานในประเทศรองรับ ทั้งที่คนฟิลิปปินส์จำนวนมากเรียนจบการศึกษาสูง ทำให้คนเหล่านี้ต้องดิ้นรนออกไปหางานทำนอกบ้าน และรัฐบาลก็สนับสนุนเพราะมองเห็นโอกาสสร้างรายได้เข้าประเทศ ประกอบกับแม่บ้านฟิลิปปินส์มีจุดแข็งเรื่องภาษาอังกฤษ

ปัจจุบันแรงงานฟิลิปปินส์ที่ออกไปทำงานในต่างประเทศมีทั้งหมด 9.5 ล้านคน ส่วนใหญ่เป็นแม่บ้าน ขณะที่แรงงานต่างแดนเหล่านี้ส่งเงินกลับประเทศเฉลี่ยปีละ 1,500 ล้านเหรียญสหรัฐ หรือคิดเป็นสัดส่วนเกือบ 10% ของจีดีพี มากเป็นอันดับ 2 รองจากอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ที่สร้างรายได้ให้แดนตากาล็อกเกือบปีละ 2,000 ล้านเหรียญสหรัฐ

จากการสำรวจของกลุ่มอัลลิแอนซ์ ออฟ โปรเกรสซีฟ เลเบอร์ พบว่าคนฟิลิปปินส์ที่ทำงานแม่บ้านส่วนใหญ่มีอายุระหว่าง 36-37 ปี มีครอบครัวแล้ว และจบการศึกษาระดับวิทยาลัย ขณะที่ฮ่องกงเป็นจุดหมายที่แม่บ้านชาวฟิลิปปินส์เลือกไปทำงานมากที่สุด โดยมีจำนวนที่จดทะเบียนถูกต้องราว 1.5 แสนคน รองลงมา คือ ตลาดตะวันออกกลาง ที่แม่บ้านตากาล็อกไปทำงานอยู่ราว 78 หมื่นคน

หลังจากได้ลงพื้นที่พูดคุยกับแม่บ้านชาวฟิลิปปินส์ที่ทำงานในฮ่องกง พบว่าเป็นเพราะฮ่องกงอยู่ใกล้ฟิลิปปินส์ ทำให้สามารถเดินทางได้ง่าย ขณะที่สภาพความเป็นอยู่ก็ดี และกลุ่มองค์กรที่ทำงานด้านแรงงานก็มีความเข้มแข็ง ส่วนตะวันออกกลางมีจุดเด่นเพียงเรื่องเดียว คือ ค่าตอบแทนที่สูงกว่า

แม้จะต้องอยู่ไกลบ้าน แต่เพราะการทำงานเป็นแม่บ้านในฮ่องกงมีรายได้เฉลี่ยเดือนละ 1.5 หมื่นบาท สูงกว่าทำงานในฟิลิปปินส์ที่อาจจะได้แค่ 4,000-5,000 บาทเท่านั้น ลำพังเลี้ยงตัวคนเดียวยังแทบไม่พอ

สำหรับการที่คนฮ่องกงนิยมจ้างแม่บ้าน เนื่องจากเป็นค่านิยม ประกอบกับคนชั้นกลางจำนวนมากทำงานหนัก จึงต้องการหาคนมาช่วยแบ่งเบาภาระงานที่บ้าน ขณะที่คนตะวันออกกลางจ้างแม่บ้านเพราะมีฐานะร่ำรวย

รัฐบาลฟิลิปปินส์เน้นส่งเสริมการส่งออกแม่บ้าน เพราะมองเห็นโอกาสสร้างรายได้เข้าประเทศ และสร้างวาทกรรมยกย่องแรงงานเหล่านี้ในฐานะ “ฮีโร่ของชาติ” ที่ช่วยกอบกู้เศรษฐกิจที่กำลังย่ำแย่ และกระตุ้นให้ส่งเงินกลับบ้าน

ขณะที่ภาคประชาสังคม ระบุว่า รัฐบาลฟิลิปปินส์สนับสนุนการส่งออกแรงงาน เพราะไม่มีวิธีอื่นจะผลักดันเศรษฐกิจแล้ว แต่กลับไม่ปกป้องสิทธิของแรงงานเหล่านี้ ทั้งที่เรียกเก็บค่าคอมมิชชั่น 25 เหรียญสหรัฐต่อ 1 สัญญาจ้าง ยังไม่นับรวมค่าดำเนินการอื่นๆ ซึ่งถือเป็นเม็ดเงินที่สูง และยังมีปัญหาคอร์รัปชั่น ทำให้เกิดกระแสประท้วงการเก็บเงินค่านายหน้าดังกล่าว และผลักดันให้เกิดการปฏิรูปให้โปร่งใส

นอกจากนี้ ยังพบปัญหาเรื่องนายหน้าเรียกเก็บเงินสูง และบางครั้งต้องทำงานมากกว่าที่สัญญาจ้างระบุไว้ โดยอาจต้องทำงานมากถึง 15 ชั่วโมง จาก 8 ชั่วโมง เพราะต้องกินอยู่ที่บ้านนายจ้าง บางกรณีอาจมีปัญหาถูกทำร้ายร่างกาย ทำให้องค์กรต่างๆ พยายามเข้ามาดูแล เช่น การตั้งศูนย์ดูแลแรงงาน และฮอตไลน์รับเรื่องร้องเรียน

“ปรากฏการณ์ส่งออกแรงงานดังกล่าว สะท้อนความล้มเหลวของฟิลิปปินส์ที่ไม่สามารถสร้างงานและความมั่นคงให้กับคนในประเทศได้ และมีแนวโน้มว่าเทรนด์นี้จะเพิ่มขึ้น เห็นได้จากที่รัฐบาลเน้นส่งออกบุคลากรทางการแพทย์มากขึ้นในระยะหลัง”

กระแสการส่งออกแม่บ้านของฟิลิปปินส์ยังสะท้อนถึงการเคลื่อนย้ายแรงงานในภูมิภาคที่มีแนวโน้มจะเพิ่มขึ้นเมื่อเข้าสู่ประชาคมอาเซียน และจะมีความซับซ้อนมากขึ้น ซึ่งประเด็นสำคัญอยู่ที่การพิทักษ์สิทธิของแรงงานเหล่านี้ ไม่ใช่มองที่ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว เพื่อให้ประชาคมอาเซียนเป็นของทุกๆ คน