ชี้ช่องรับมือสังคม ส.ว.กระตุ้นรัฐผนึกเอกชนปรับตัว

การเข้าสู่สังคมสูงวัย คือ การที่ประเทศมีสัดส่วนประชากรที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไปสูงกว่า 10% ของประชากรทั้งประเทศ หากพิจารณาข้อมูลจากรายงานแนวโน้มประชากรโลกขององค์การสหประชาชาติ ฉบับปรับปรุง 2555 พบว่า ปี 2553 อาเซียนมีสัดส่วนประชากรสูงวัยประมาณ 8% ขณะที่ทั่วโลกสัดส่วนอยู่ที่ 11% โดยในกลุ่มอาเซียน สิงคโปร์ และไทย เป็นประเทศที่มีการเปลี่ยนแปลงเข้าสู่สังคมสูงวัยก่อนประเทศอื่น โดยมีสัดส่วนประชากรสูงวัยกว่า 14% และ 12% ตามลำดับ

ทั้งนี้ ในอนาคตสัดส่วนประชากรสูงวัยของประเทศในอาเซียนส่วนใหญ่ ต่างเริ่มมีการทยอยปรับตัวสูงขึ้น ขณะที่สัดส่วนประชากรวัยแรงงานของบางประเทศกลับลดลง เช่น เวียดนาม พม่า แต่บางประเทศ เช่น อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ ยังมีประชากรวัยแรงงานเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งจะเป็นปัจจัยช่วยชะลอภาวะสังคมสูงวัยโดยรวมของภูมิภาคอาเซียน รวมทั้งอาจช่วยบรรเทาปัญหาการทดแทนแรงงานภายในภูมิภาคได้ส่วนหนึ่ง

ศูนย์วิจัยกสิกรไทย มองว่า สัดส่วนผู้สูงวัยที่เพิ่มขึ้นอาจส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงของปัจจัยที่มีผลทางเศรษฐกิจ โดยก่อให้เกิดปัญหาการขาดแคลนแรงงานและประสิทธิภาพของแรงงานในระบบ โดยเฉพาะภาคอุตสาหกรรมการผลิตที่ต้องพึ่งพาแรงงาน รวมไปถึงตำแหน่งงานที่ต้องอาศัยทักษะ เช่น แพทย์

ขณะเดียวกัน ส่งผลให้ความสามารถในการบริโภคและการออมโดยรวมมีแนวโน้มลดลง เนื่องจากกลุ่มวัยแรงงานต้องแบกรับภาระของผู้สูงวัยมากขึ้น นอกจากนี้ยังทำให้ประเทศต้องเผชิญกับความท้าทายต่อความสามารถในการจัดหาและจัดสรรงบประมาณด้านสุขภาพ ซึ่งจะเป็นภาระที่เพิ่มขึ้นของรัฐ

พร้อมกันนี้ ได้วิเคราะห์ว่า ปัญหาการขาดแคลนแรงงานของไทยในอนาคต อาจไม่สามารถแก้ไขได้จากการพึ่งพาแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านได้ทั้งหมด เนื่องจากแนวโน้มโครงสร้างประชากรวัย 2040 ปีของประเทศพม่า กัมพูชา และลาว ลดลงเช่นกัน ขณะที่เศรษฐกิจที่ขยายตัวในประเทศเหล่านั้นยังมีผลต่อการเคลื่อนย้ายแรงงานไร้ฝีมือด้วย โดยประเมินว่า ในปี 2560 พม่าและกัมพูชาจะต้องการแรงงานเพิ่มขึ้นประมาณ 1.6 ล้าน และ 1 ล้านคน ตามลำดับ ซึ่งอาจทำให้เกิดการโยกย้ายของแรงงานกลับประเทศ หรือทำให้แรงงานต่างด้าวเข้ามาทำงานในเมืองไทยลดลง

ทั้งนี้ ศูนย์วิจัยกสิกรไทยได้แนะนำแนวทางรับมือกับโครงสร้างประชากรไว้ดังนี้ สำหรับการขาดแคลนแรงงานไร้ฝีมือ และกึ่งฝีมือนั้น เห็นว่า ควรมีการใช้สวัสดิการเพื่อดึงแรงงานนอกระบบเข้าสู่ระบบ เพื่อทดแทนกำลังแรงงานที่อาศัยทักษะเฉพาะน้อยถึงปานกลางที่ขาดแคลน ทั้งนี้ ปัจจุบันไทยมีผู้ทำงานนอกระบบประมาณ 62% ของผู้มีงานทำและมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในอนาคต ดังนั้นธุรกิจต้องจัดหาสวัสดิการแก่แรงงาน ทั้งในรูปตัวเงินและสิทธิอื่นๆ มีวิธีการดูแลแรงงานที่ยืดหยุ่นเพื่อชักจูงให้คนกลุ่มนี้เข้ามาทำงาน

ขณะเดียวกัน ต้องยกระดับอุตสาหกรรมในประเทศให้ใช้เทคโนโลยีใหม่ๆ และส่งเสริมการวิจัยพัฒนาอย่างเข้มข้น โดยรัฐควรมีบทบาทในการกำหนดอุตสาหกรรมเป้าหมายที่ชัดเจน และให้สิทธิพิเศษเพื่อเพิ่มแรงจูงใจและความสามารถทางการเงิน

ขณะที่ปัญหาการขาดแคลนแรงงานทักษะฝีมือเฉพาะ ศูนย์วิจัยกสิกรไทย ชี้ว่า ระยะสั้น ธุรกิจต้องร่วมมือกับภาครัฐในการผ่อนปรนกฎระเบียบด้านการเข้าเมืองของแรงงานต่างด้าวที่มีฝีมือหรือกึ่งฝีมือในสาขาที่ต้องการ โดยอาจเป็นการให้สิทธิทำงานและพำนักระยะกลาง 2-3 ปี พร้อมกันนี้ ธุรกิจต้องเร่งปรับสภาพแวดล้อมและเงื่อนไขการทำงานให้เหมาะสมกับแรงงานที่เริ่มมีอายุเพิ่มขึ้น เช่น ปรับเปลี่ยนตำแหน่งงาน เพิ่มความยืดหยุ่นของเวลาทำงาน และเพิ่มแรงจูงใจทางการเงิน

นอกจากนี้ ในการป้องกันปัญหาสมองไหล ภาคธุรกิจควรวางแผนบริหารจัดการคนเก่งอย่างครบวงจร โดยการเพิ่มการเรียนรู้และพัฒนา ปรับสิ่งแวดล้อมในการทำงานที่ดี มอบรางวัล และเปิดโอกาสการทำงานใหม่ๆ แก่พนักงาน

ด้านองค์กรที่มีปัญหาความรู้ความเชี่ยวชาญขาดช่วง แนะนำให้มีการส่งผ่านความรู้จากรุ่นสู่รุ่นอย่างเป็นระบบ โดยการฝึกอบรม และบันทึกขั้นตอนและกระบวนการทำงานอย่างเป็นระบบผ่านสื่อต่างๆ ที่สามารถส่งผ่านสู่คนรุ่นใหม่ได้ อีกทั้งยังอาจมีการขยายระยะเวลาเกษียณควบคู่ไปด้วย

พร้อมกันนี้ ภาครัฐควรสนับสนุนการปรับตัวของภาคธุรกิจ เช่น การพัฒนาระบบการศึกษาที่ตอบโจทย์ความต้องการของตลาด และส่งเสริมสุขภาพของประชาชนและเพิ่มโอกาสการทำงานของผู้สูงวัย เพื่อช่วยยืดเวลาในการสร้างรายได้ของคนในยุคที่ประเทศกำลังก้าวสู่สังคมผู้สูงอายุด้วย