รัก (ษ์) ผิดทาง

นอกเหนือจากมหาเจดีย์ชเวดากอง “พุกาม” แดนเจดีย์สี่พันองค์ ก็ถือเป็นหนึ่งในแหล่งท่องเที่ยวที่ผู้คนทั่วโลกอยากไปเยือนเป็นอันดับต้นๆ เมื่อไปพม่า

แต่มนต์เสน่ห์ของพุกาม ดินแดนแห่งเจดีย์สุดลูกหูลูกตา กำลังถูกสั่นคลอนจากภัยคุกคามสมัยใหม่ แม้จะยืนยงผ่านกาลเวลานับพันปี ฝ่าความโหดร้ายของสงคราม แผ่นดินไหว และภัยธรรมชาติ

ภัยคุกคามที่น่ากลัวที่สุดในยามนี้ คือ การบูรณะแบบผิดวิธี ตั้งแต่การตั้งนั่งร้านจนถึงการใช้ซีเมนต์ในการซ่อมแซม โดยไม่ได้คำนึงถึงแนวทางที่ถูกต้องในการอนุรักษ์ การบูรณะตามยถากรรมทำให้งานที่ออกมาแทบไม่หลงเหลือร่องรอยทางประวัติศาสตร์ที่ทรงคุณค่าเอาไว้

ปิแอร์ ปิชาร์ด อดีตที่ปรึกษาขององค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) บอกกับเอเอฟพีว่า เจดีย์หลายร้อยองค์ถูกซ่อมแซมไปเรียบร้อยแล้ว และได้ทำลายภูมิทัศน์ทางประวัติศาสตร์อย่างชัดเจน เพราะกระบวนการดำเนินงานไม่ได้รับการยอมรับตามมาตรฐานสากลในแง่แนวปฏิบัติที่ดีในการอนุรักษ์

ที่จริงแล้ว ปิชาร์ดเคยเข้ามาช่วยบูรณะวัดในพุกามหลังจากเผชิญกับแผ่นดินไหวครั้งใหญ่เมื่อปี 2518 แต่ก็ต้องออกจากพม่าในช่วงต้นยุค 1990 เพราะรัฐบาลทหารในขณะนั้นมีแนวทางปิดตัวเองจากโลกภายนอก

หลังจากนั้น รัฐบาลทหารก็ระดมเงินบริจาคจากบรรดาชาวพุทธ เพื่อนำมาบูรณะวัดต่างๆ ที่ได้รับความเสียหาย หลายแห่งเหลือแค่กองอิฐสุมๆ กันอยู่ แต่เพราะเจดีย์ที่ต้องได้รับการบูรณะมีจำนวนนับพันๆ องค์ ทำให้ช่างเร่งรีบทำงานแบบลวกๆ ทั้งงานก่อ งานปูน ไปจนถึงการใช้อิฐสีสดและวัสดุสมัยใหม่ จนทำให้ดูแปลกแยกจากสภาพแวดล้อมโดยรอบ

ว่ากันว่า งานบูรณะเจดีย์ในพุกามดำเนินการอย่างเร่งรีบและใช้ต้นทุนต่ำ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อบริษัทก่อสร้างในท้องถิ่น

นอกจากนี้ ยังมีเรื่องการปลูกต้นไม้เรียงรายทั่วทุ่งเจดีย์ ซึ่งลักษณะเด่นของพุกามนับตั้งแต่อดีต คือ สามารถมองเห็นเจดีย์สุดลูกหูลูกตาได้ หากยืนอยู่ตรงกลางทุ่ง แต่ตอนนี้มองเห็นเจดีย์ได้น้อยลง ต้นไม้เหล่านี้ถือเป็นสิ่งแปลกปลอมในสภาพแวดล้อมของพุกามที่สภาพอากาศแห้งมาก และต้องการน้ำในช่วงฤดูแล้ง

แม้ว่าขณะนี้งานก่อสร้างใหม่ๆ จะหยุดลงชั่วคราว แต่ยังมีงานเชิงโครงสร้างที่ได้รับการซ่อมแซมอยู่อย่างต่อเนื่อง นักโบราณคดีหลายคนที่ได้รับอนุญาตให้กลับไปตรวจสอบงานในพื้นที่แสดงความเป็นห่วงว่า ความเสียหายที่เกิดขึ้นอาจไม่สามารถกลับคืนสู่สภาพปกติได้ และอาจส่งผลต่อการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก

น่าสังเกตว่า ปัญหาการบูรณะแบบผิดวิธีก็เกิดขึ้นในบ้านเราเช่นกัน ที่ผ่านมามีข่าวที่ทำให้คนไทยปวดใจเกี่ยวกับการเร่งบูรณะและปรับปรุงภูมิทัศน์โบราณสถานสำคัญๆ ของชาติออกมาเป็นระยะ โดยเฉพาะช่วงหลังน้ำท่วมใหญ่ เพราะบริษัทรับเหมาซ่อมแซมโบราณสถานบางแห่งไม่ได้มีความเชี่ยวชาญ จึงทำให้ผลงานที่ออกมาไม่ถูกต้องตามหลักอนุรักษ์

ปัจจุบัน หลายชาติในอาเซียนพยายามผลักดันมรดกโลกทางวัฒนธรรมและธรรมชาติ เพื่อส่งเสริมด้านการท่องเที่ยว แต่สิ่งหนึ่งที่ทุกชาติไม่อาจละเลย นั่นคือ การรักษาคุณค่าของแหล่งมรดกโลกนั้นให้คงความเป็นของแท้ดั้งเดิมเอาไว้ ซึ่งเป็นหนึ่งในหลักเกณฑ์สำคัญของการเป็นมรดกโลก เพื่อเป็นสมบัติของคนทั้งโลก