รู้ทัน "หนี้นอกระบบ"

ช่วงนี้จะมีข่าวทางสื่อมวลชน ทั้งทางโทรทัศน์และทางหนังสือพิมพ์เป็นจำนวนมากเกี่ยวกับการกู้เงินนอกระบบและไม่สามารถใช้หนี้ได้ ถูกแก๊งทวงหนี้ทวงแบบป่าเถื่อน ทำร้ายร่างกาย พังบ้าน ทำลายทรัพย์สิน สุดท้ายหาทางออกไม่ได้บางรายถึงขั้นฆ่าตัวตายเพื่อหนีปัญหา

ทนายคลายทุกข์จึงขอให้คำแนะนำเกี่ยวกับหนี้นอกระบบเป็นรายประเด็นดังนี้

หนี้นอกระบบ หมายถึง การกู้หนี้ยืมสินที่อยู่นอกระบบของสถาบันการเงิน ไม่ได้อยู่ภายใต้การกำกับดูแลของธนาคารแห่งประเทศไทยและกระทรวงการคลัง เช่น การปล่อยเงินกู้ตามตลาดนัด โรงงาน สำนักงาน รัฐวิสาหกิจทั่วไป โดยการกู้หนี้ยืมสินไม่ได้ให้ความสำคัญกับหลักฐานการกู้ยืมเงิน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 653 กล่าวคือ หนี้นอกระบบไม่ต้องมีการทำสัญญาเงินกู้ ไม่ต้องขอบัตรประชาชนและทะเบียนบ้าน เพียงแต่จดชื่อเล่นและเบอร์โทรศัพท์เท่านั้นก็พอแล้ว

หนี้ในระบบ หมายถึง หนี้อันเกิดจากการปล่อยสินเชื่อจากสถาบันการเงิน เช่น ธนาคาร สินเชื่อส่วนบุคคล เช่น อิออน อีซี่บาย เป็นต้น การกู้ยืมเงินจะต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 653 มีหน่วยงานภาครัฐคือธนาคารแห่งประเทศไทย และกระทรวงการคลังคุมดอกเบี้ยขั้นสูงสุด หรือที่เรียกว่า “เพดานดอกเบี้ย” ยกตัวอย่างเช่น สินเชื่อส่วนบุคคล คิดดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมรวมกันต้องไม่เกิน 28% ต่อปี สินเชื่อบัตรเครดิต คิดดอกเบี้ยและค่าธรรมเนียมรวมกันต้องไม่เกิน 20% ต่อปี ส่วนสินเชื่อประเภทอื่นมีการคิดดอกเบี้ย 2 แบบ ถ้าไม่ผิดนัด ผ่อนชำระตามปกติ คิดตามที่ตกลงกัน แต่ถ้าผิดนัดคิดดอกเบี้ยผิดนัดแต่สูงสุดไม่เกินกว่าประกาศของธนาคารตนเอง และไม่เกินกว่าประกาศที่ธนาคารแห่งประเทศไทยกำหนด ถ้าคิดสูงกว่านั้น การคิดดอกเบี้ยจะเป็นโมฆะ เพราะฝ่าฝืนกฎหมายและสถาบันการเงิน อาจถูกดำเนินคดีตามกฎหมายได้

วิธีการทวงหนี้ในระบบและนอกระบบต่างกันอย่างไร หนี้นอกระบบใช้บริการศาลเตี้ย ใช้มือ ใช้เท้า แป๊บ ไม้หน้าสาม ขวดเบียร์ ลูกปืน เป็นเครื่องมือในการทวงหนี้ ส่วนหนี้ในระบบ การทวงหนี้ต้องปฏิบัติตามแนวปฏิบัติธนาคารแห่งประเทศไทยว่าด้วยการติดตามทวงถามหนี้ 3 ส.ค. 2551 คือ เวลา ความถี่ในการติดต่อเพื่อติดตามทวงถามหนี้ ต้องมีการแสดงตัวเพื่อวัตถุประสงค์ในการติดตามทวงถามหนี้ การทวงหนี้ต้องทวงหนี้กับลูกหนี้เท่านั้น ไม่ปลอมแปลง บิดเบือน ข่มขู่ คุกคาม ต้องรักษาความลับไม่ประจานลูกหนี้ รับเงินต้องออกใบเสร็จ และถ้าผิดนัดและทวงไม่ได้ผล จะใช้วิธีบังคับขู่เข็ญไม่ได้ ต้องไปใช้บริการศาลยุติธรรม ซึ่งต้องใช้เวลามากพอสมควร และลูกหนี้ก็ยังมีโอกาสในการเจรจาไกล่เกลี่ยข้อพิพาทได้ที่เรียกว่า “โครงการสมานฉันท์”

ทำไมคนถึงนิยมไปกู้เงินนอกระบบ ตอบง่ายๆ ในฐานะที่ผมเป็นวิทยากรฝึกอบรมหลักสูตรสินเชื่อให้กับสถาบันการเงิน ขอเรียนว่า เหตุที่คนต้องไปพึ่งหนี้นอกระบบเพราะ ไม่มีประวัติการผ่อนชำระหนี้กับสถาบันการเงิน ไม่เคยเอาเงินเข้าบัญชี ไม่มีหลักประกันเป็นของตนเอง

รายได้ไม่แน่นอน หาเช้ากินค่ำ โอกาสหรือความสามารถในการชำระหนี้คืนมีน้อยมาก จึงไม่เข้าหลักเกณฑ์ที่สถาบันการเงินจะปล่อยกู้

ติดเครดิตบูโร หมายถึง มีประวัติในการเบี้ยวหนี้กับสถาบันการเงินอื่น เช่น ค่าเช่าซื้อรถยนต์ รถจักรยานยนต์ ค่าผ่อนบ้าน หรือบัตรเครดิต บัตรเงินด่วน จึงมีความเสี่ยงที่สถาบันการเงินจะปล่อยกู้

ทำไมพวกแก๊งทวงหนี้นอกระบบจึงอยู่ได้ทั้งที่กระทำผิดกฎหมายอย่างเปิดเผย ขอตอบว่า พวกนี้มันมีแบ็กดี หมายความว่า มีคนมีสี มีนักการเมือง มีพวกขาใหญ่ นักเลงอันธพาลคอยอยู่เบื้องหลัง ทำให้ยากที่จะดำเนินคดี เพราะเมื่อผู้เสียหายถูกกระทืบ เพราะไม่ชำระหนี้ตามข้อตกลง เมื่อไปแจ้งความก็จะเจอกับตำรวจ ซึ่งบางคนอาจเป็นเครือข่ายของแก๊งทวงหนี้ หรือบางสถานีตำรวจอาจรับส่วยจากกลุ่มคนเหล่านี้

นอกจากนี้ ตำรวจส่วนใหญ่ก็ไม่บังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง ทั้งที่มีพยานหลักฐานชัดเจนว่า พวกนี้ปล่อยเงินกู้คิดดอกเบี้ยเกินกว่าที่กฎหมายกำหนด ตามพระราชบัญญัติห้ามเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรา พ.ศ. 2475 มาตรา 3 มาตรา 4 และกระทำเปิดเผยตามตลาดนัด แต่ก็ไม่บังคับใช้กฎหมาย ทำให้แก๊งทวงหนี้พวกนี้ได้ใจ นอกจากนี้เมื่อผู้เสียหายไปแจ้งความพนักงานสอบสวนบางคนก็บอกกับผู้เสียหายว่า เป็นหนี้แล้วต้องใช้ ถ้าไม่ใช้เขาก็ต้องลงไม้ลงมือเป็นธรรมดา พนักงานสอบสวนบางท่านก็รับเรื่องไว้เป็นหลักฐาน แต่ไม่รับคำร้องทุกข์ ทำให้คดีไม่มีความคืบหน้า คนร้ายลอยนวล แจ้งไปก็เสียเวลาเปล่า หรือที่เรียกว่า “พึ่งตำรวจไม่ได้” บางรายไปแจ้งความ ไม่มีหลักฐาน พนักงานสอบสวนแจ้งให้ผู้เสียหายไปสืบสวนเอาเอง บางรายมีหมายจับแล้ว ทางพนักงานสอบสวนให้ผู้เสียหายไปสืบจับเอาเอง

จึงเป็นเรื่องยากที่จะไปเอาตัวพวกแก๊งทวงหนี้มาลงโทษได้ มองในแง่กลับกันตำรวจมีน้อย คนร้ายมีมาก งบประมาณตำรวจก็น้อย อันนี้ก็เป็นปัญหาที่น่าเห็นใจตำรวจ