ดร.บูคานัน กับการต้านสร้างหนี้สาธารณะ

วิกฤตเศรษฐกิจของโลกในปัจจุบันมีสาเหตุสำคัญคือ รัฐบาลขาดวินัยทางการคลัง ทำให้หนี้สาธารณะกองท่วมหัว ประเทศล่อแหลมต่อการล้มละลาย สำหรับนักเศรษฐศาสตร์คนสำคัญที่ต่อต้านนโยบายประชานิยมข้างต้น คือ ดร.เจมส์ บูคานัน ศาสตราจารย์กิตติคุณแห่งมหาวิทยาลัยจอร์จเมสันในมลรัฐเวอร์จิเนีย ซึ่งได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์เมื่อปี 2529 โดยเขาเพิ่งเสียชีวิตเมื่อวันที่ 9 ม.ค. 2556 ขณะมีอายุ 93 ปี

สำหรับ ดร.บูคานัน เกิดที่มลรัฐเทนเนสซี เมื่อปี 2462 จบการศึกษาปริญญาโทสาขาเศรษฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยเทนเนสซี จากนั้นเข้ารับราชการทหารในกองทัพเรือช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นนายทหารฝ่ายเสนาธิการของ พล.ร.อ.นิมิตซ์ ผู้บัญชาการกองเรือแปซิฟิกของสหรัฐ

ภายหลังสงคราม เขาได้ศึกษาต่อจนได้รับปริญญาเอกสาขาเศรษฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยชิคาโก ซึ่งนับเป็นสถาบันการศึกษาที่มุ่งเน้นเศรษฐกิจแบบการตลาด โดยเป็นฐานที่มั่นทฤษฎีเศรษฐศาสตร์แนวอนุรักษนิยมที่เรารู้จักกันดีในนาม Chicago School จากการที่เขาได้มีโอกาสเรียนกับ ศาสตราจารย์แฟรงค์ ไนท์ ทำให้ความคิดความอ่านเปลี่ยนแปลงไปมาก จากเดิมที่มีแนวคิดเชิงสังคมนิยม เปลี่ยนมาเป็นแนวคิดแบบเศรษฐกิจการตลาดแบบสุดโต่ง อนึ่ง ลูกศิษย์ของ ศาสตราจารย์ไนท์ ที่มหาวิทยาลัยชิคาโก นอกจาก ดร.บูคานัน แล้ว ยังมีอีก 2 คน ที่ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์เช่นเดียวกัน คือ ดร.มิลตัน ฟรีดแมน และ ดร.จอร์จ สติกเลอร์

จากนั้นเขาทำงานเป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยจำนวนมาก เช่น มหาวิทยาลัยเทนเนสซี มหาวิทยาลัยเวอร์จิเนีย มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย วิทยาลัยเขตลอสแองเจลิส มหาวิทยาลัยจอร์จเมสัน ฯลฯ โดยสอนวิชาเศรษฐศาสตร์จุลภาค สำหรับรูปแบบการเรียนการสอนของเขาอาจจะไม่สอดคล้องกับนิสัยคนไทยเท่าใดนัก เนื่องจากมีทัศนคติว่าอาจารย์ที่ดีนั้นไม่ใช่อาจารย์ประเภทที่ชอบยัดเยียดเนื้อหาให้ลูกศิษย์มากมาย แต่ต้องเป็นอาจารย์ที่สามารถเสริมสร้างให้ลูกศิษย์สามารถเรียนรู้ด้วยตนเองได้เก่งต่างหาก

นอกจากนี้ ยังเป็นอาจารย์ที่ขยันมาก หากเป็นที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์แล้ว เมื่อลูกศิษย์ส่งร่างวิทยานิพนธ์หนานับร้อยหน้ามาขอให้อ่าน ก็จะอ่านแล้วเสร็จเพียงแค่คืนเดียวและจัดส่งคืนพร้อมพิมพ์ความเห็นแนบท้ายแทบจะในเช้าวันรุ่งขึ้น ไม่ได้ดองเป็นเวลาหลายสัปดาห์เหมือนกับอาจารย์คนอื่นๆ

เขานับเป็นผู้บุกเบิกคนสำคัญของทฤษฎีทางเลือกสาธารณะ ซึ่งในช่วงก่อนหน้านี้มักมีแนวคิดว่ารัฐบาลทำแต่คุณงามความดีแก่ประเทศ แต่เขาได้บุกเบิกแนวคิดใหม่ โดยนำทฤษฎีเศรษฐศาสตร์มาประยุกต์ใช้กับการเมือง ภายใต้ข้อสมมติฐานว่าทั้งนักการเมืองและข้าราชการประจำไม่ได้มีพฤติกรรมที่บริหารราชการแผ่นดินให้เป็นไปเพื่อประโยชน์ของสาธารณชนอย่างที่เราคิดกัน โดยจะมีพฤติกรรมเหมือนกับบุคคลหรือสัตว์เศรษฐกิจกลุ่มอื่นๆ กล่าวคือ มีพฤติกรรมเห็นแก่ตัวด้วยกัน

สำหรับนักการเมืองแล้ว เป้าหมายสำคัญที่กำหนดพฤติกรรม คือ ต้องการชนะการเลือกตั้งครั้งต่อไป รวมถึงเพื่อต้องการกุมอำนาจต่อไปอีก ดังนั้นพฤติกรรมจะมีแนวโน้มเพิ่มงบประมาณรายจ่ายไปในทิศทางประชานิยมเพื่อหาเสียง โดยไม่คำนึงว่างบประมาณที่สูญเสียไปใช้อย่างคุ้มค่าหรือไม่ ขณะเดียวกันก็หลีกเลี่ยงที่จะขึ้นภาษี เนื่องจากเกรงจะเสียคะแนนเสียง แม้นโยบายในรูปแบบข้างต้นจะเกิดประโยชน์บ้างในระยะสั้น แต่ได้บั่นทอนเศรษฐกิจของประเทศในระยะยาว ส่งผลให้หนี้สาธารณะเพิ่มขึ้นมาก อันนำไปสู่วิกฤตเศรษฐกิจในที่สุด

จากงบประมาณที่เพิ่มขึ้น ทำให้ภาคราชการที่มีขนาดใหญ่โตและสลับซับซ้อนมากขึ้น โดยนักการเมืองสามารถควบคุมกลไกระบบราชการได้เพียงส่วนน้อยเท่านั้น ดังนั้น ดร.บูคานัน จึงเห็นว่าในท้ายที่สุดแล้ว กลุ่มที่มีอำนาจอย่างแท้จริงนั้น คือ ข้าราชการประจำ ซึ่งกลุ่มนี้ก็จะดำเนินนโยบายและจัดสรรงบประมาณไปในทิศทางที่เป็นประโยชน์ต่อตนเองเช่นเดียวกัน

ดร.บูคานัน ได้เสนอแนะว่ารัฐบาลควรมีขนาดเล็ก ต้องลดการขาดดุลงบประมาณ และลดกฎระเบียบให้เหลือน้อยลง เขายังวิพากษ์วิจารณ์ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ตามแนวของ ดร.จอร์น เมนาร์ด เคนส์ ซึ่งมองว่าการขาดดุลงบประมาณไม่ใช่เรื่องเสียหาย แต่เป็นเรื่องจำเป็นเพื่อสร้างงานและกระตุ้นเศรษฐกิจ ว่าเป็นต้นเหตุสำคัญของการขาดวินัยทางการคลังของสหรัฐ ดังนั้นเขาเห็นว่าภารกิจสำคัญคือต้องเปลี่ยนแปลงแนวคิดของนักเศรษฐศาสตร์ในยุคปัจจุบัน ซึ่งขณะเล่าเรียนในมหาวิทยาลัยได้ถูกล้างสมองโดยทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ของเคนส์

แม้ ดร.บูคานัน พยายามผลักดันให้แก้ไขรัฐธรรมนูญเพื่อบัญญัติให้ห้ามขาดดุลงบประมาณ เนื่องจากเห็นว่าเป็นมาตรการเดียวเท่านั้นที่ป้องกันไม่ให้นักการเมืองสร้างหนี้สาธารณะแก่ประเทศจนถึงขั้นวิกฤต แต่ความพยายามของเขาไม่ค่อยประสบผลสำเร็จมากนัก ภาคราชการของประเทศต่างๆ นั้น รวมถึงประเทศไทยด้วย นับวันยิ่งขยายใหญ่โตขึ้นเรื่อยๆ จะยกเว้นในบางประเทศที่มีหนี้สาธารณะอยู่ในขั้นโคม่าใกล้ล้มละลายเท่านั้นที่จะปลดข้าราชการเป็นจำนวนมากอย่างไม่มีทางเลือก