อัมพวากับสิทธิชุมชน

โดย...รุจิระ บุนนาค

คุณชูชัย ชัยฤทธิเลิศ ก็คงเหมือนกับหลายคนที่เดินทางไปเที่ยวตลาดน้ำอัมพวาบ่อยครั้ง แล้วเกิดความประทับใจกับบรรยากาศห้องแถวไม้สองฝั่งคลอง และด้วยความที่เป็นนักธุรกิจซึ่งเกี่ยวข้องกับของสวยๆ งามๆ เช่น อัญมณี จึงเกิดความคิดที่จะพัฒนาพื้นที่อัมพวาตามแนวทางที่คุณชูชัยเห็นว่า จะเป็นการอนุรักษ์สภาพเดิมของอัมพวาและยังทำให้เกิดดอกผลทางธุรกิจงอกเงยตามมาด้วย

คงไม่มีใครสงสัยในความหวังดีที่คุณชูชัยต้องการช่วยเหลือคนอัมพวา เห็นได้จากการสร้างศูนย์ศิลปะและจัดสถานที่ให้ชาวบ้านนำงานหัตถกรรมและสินค้าพื้นบ้านมาจัดจำหน่าย แต่ประเด็นที่น่าสนใจมากกว่าผลกำไรทางธุรกิจที่จะได้จากโครงการชูชัยบุรีศรีอัมพวาก็คือ คุณชูชัยมีภาพในฝันของตลาดอัมพวาอย่างไร และสอดคล้องกลมกลืนกับวิถีชีวิตสองฝั่งคลองดั้งเดิมของชาวอัมพวาหรือไม่

สิ่งที่คุณชูชัยคิดจะวางลงบนพื้นที่ตลาดอัมพวาบางส่วนที่ได้ซื้อไว้ก็คือ โรงแรมหรูสไตล์ยุโรปมูลค่ากว่า 500 ล้านบาท และการก่อสร้างเทวสถาน เพื่อให้คนในพื้นที่และนักท่องเที่ยวได้เคารพบูชา ซึ่งอาจจะต้องรื้อถอนเรือนแถวไม้ 12 ห้อง อายุเกือบ 100 ปี เพื่อปรับพื้นที่รองรับโครงการดังกล่าวสิ่งนี้เองที่ทำให้ภาคประชาชน นักอนุรักษ์ตลอดจนคนในพื้นที่อัมพวาต้องออกมาคัดค้านโครงการนี้ เนื่องจากมองว่าเป็นเสมือนสิ่งแปลกปลอมที่เข้ามาในพื้นที่อัมพวา โดยอาศัยช่องโหว่ของกฎหมายควบคุมการก่อสร้างในเขตเทศบาลตำบลอัมพวา ที่ไม่มีการบัญญัติเกี่ยวกับผลกระทบต่อภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรม ตลอดจนการที่ผังเมืองรวมของเทศบาลตำบลอัมพวาหมดอายุมาตั้งแต่ปี 2552 และยังไม่มีการบังคับใช้ผังเมืองรวมฉบับใหม่ในขณะนี้

นอกจากนี้ คุณชูชัยเคยตอบคำถามในการจัดประชุม เพื่อรับฟังความคิดเห็นสาธารณะต่อโครงการดังกล่าวว่า ได้ขอใบอนุญาตแบบที่พักอาศัยรวม แต่เมื่อดูจากแบบแปลนและการก่อสร้าง จะเห็นว่าเป็นการสร้างโรงแรมที่อาจเก็บค่าเช่าเป็นรายวัน จึงมีปัญหาที่ต้องพิจารณาว่าการก่อสร้างโครงการตรงกับที่ได้อนุญาตจากเทศบาลตำบลอัมพวาหรือไม่

อัมพวาเป็นชุมชนที่ได้รับรางวัลอนุรักษ์สถาปัตยกรรมดีเด่น จากสมาคมสถาปนิกสยาม เมื่อปี 2545 และยังได้รับรางวัลอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรม ภาคพื้นเอเชียแปซิฟิก จากองค์การยูเนสโก ในปี 2551 อีกด้วย ที่สำคัญยังเป็นที่ตั้งโครงการอัมพวาชัยพัฒนานุรักษ์ ซึ่งเป็นโครงการที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มีพระราชดำริให้สำนักงานมูลนิธิชัยพัฒนานำที่ดินที่คุณประยงค์ นาคะวะรังค์ คหบดีชาวอัมพวาน้อมเกล้าฯ ถวายมาดำเนินการให้เกิดประโยชน์ ทำให้มีเรือนไม้เก่าได้รับการอนุรักษ์ไว้ 17 ห้อง สิ่งที่เป็นเอกลักษณ์ของเรือนไม้ในตลาดอัมพวาก็คือ เรือนไม้แต่ละแถวที่เรียงติดกันได้ถูกสร้างมาในแบบเดียวกัน ใช้คานเดียวกัน หลังคาก็ถูกออกแบบและสร้างในรูปแบบเดียวกัน การรื้อจึงไม่สามารถทำเพียงหลังเดียวได้ แต่ต้องรื้อหมดทั้งชุด

นอกจากนั้น ก็เป็นที่ทราบกันดีว่า บริเวณลุ่มน้ำแม่กลองมีวัดอยู่กว่า 100 วัด มีพระประจำชุมชนและพระเกจิอาจารย์ ตลอดจนพระสงฆ์ที่มีจริยวัตรงดงาม เป็นที่เคารพสักการะของคนลุ่มน้ำแม่กลองรวมถึงชาวอัมพวาอยู่แล้ว การสร้างเทวสถานเพื่อวางรูปเคารพอย่างเช่น ศิวลึงค์ โดยมิได้ถามไถ่หรือปรึกษาคนในชุมชนเสียก่อน จะถือเป็นการนำสิ่งแปลกปลอมเข้ามาในอัมพวาหรือไม่

เมื่อกระแสการต่อต้านเริ่มรุนแรงมากขึ้น คุณชูชัยจึงได้ประกาศยุติการดำเนินโครงการไว้ชั่วคราว เพื่อรับฟังความคิดเห็นของคนอัมพวา ซึ่งถือเป็นข้อดีที่คุณชูชัยยอมรับฟังเสียงทักท้วง สะท้อนให้เห็นว่าโดยพื้นฐานคุณชูชัยเป็นผู้มีจิตใจดีและอ่อนโยน เหมือนเช่นที่เมื่อเริ่มเป็นพ่อค้าอัญมณีใหม่ ๆ ก็ไม่ไปเปิดร้านในบริเวณเดียวกันเพื่อแข่งกับผู้ที่เคยให้แนวทางและแนะนำคุณชูชัยเข้าสู่วงการอัญมณี อีกทั้งยังไม่ทำให้ความขัดแย้งขยายตัวไปเหมือนกรณีการก่อสร้างโรงงานผลิตไฟฟ้าที่บ่อนอกและหินกรูด จ.ประจวบคีรีขันธ์ ที่ทั้งหน่วยงานของรัฐและบริษัทเอกชนร่วมกันทำโครงการดังกล่าว โดยประชาสัมพันธ์เฉพาะผลดีของโครงการ แต่ไม่มีการจัดทำประชาพิจารณ์ เพื่อรับฟังความคิดเห็นของประชาชนในพื้นที่อย่างแท้จริง ที่ทำให้ความขัดแย้งบานปลายออกไปก็มาจากรายงานการศึกษาผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม (EIA) ของโครงการดังกล่าวเป็นรายงานที่ไม่ตรงกับข้อเท็จจริงในพื้นที่ก่อสร้าง เช่น การระบุว่าบริเวณริมทะเลที่จะทำการก่อสร้างโรงไฟฟ้ามีแต่หินโสโครก ทั้งที่ในวามเป็นจริงบริเวณดังกล่าวเต็มไปด้วยปะการังอันเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำนานาชนิด มีปลาวาฬบรูด้าหากินอยู่บริเวนั้น มีทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลที่สมบูรณ์มากที่สุดแห่งหนึ่ง ในที่สุดรัฐบาลขณะนั้นต้องยอมยุติโครงการ ความขัดแย้งที่เกิดจากโครงการดังกล่าวกินเวลาหลายปี สร้างความแตกแยกของผู้คนในท้องถิ่นอย่างมาก

การรวมตัวกันของชาวชุมชนอัมพวาในกรณีนี้ แสดงให้เห็นถึงรูปธรรมในการใช้สิทธิชุมชนที่ได้รับการรับรองไว้ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2550 มาตรา 66 และมาตรา 67 ในอันที่จะปกป้องรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตลอดจนจารีตประเพณีและภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนเอาไว้ อีกทั้งยังเป็นการใช้สิทธิในฐานะของคนในชุมชนหรือผู้มีส่วนได้เสียที่ต้องการตั้งคำถามถึงความเหมาะสมของการพัฒนาที่บุคคลภายนอกจะนำเข้ามาในชุมชน เพราะการจะนำสิ่งใดเข้ามาในชุมชน แม้จะเป็นการพัฒนาก็ควรสอบถามถึงความเหมาะสมจากคนในพื้นที่ก่อน และต้องพิจารณาถึงสภาพแวดล้อม ภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมและอัตลักษณ์ของชุมชนด้วย

แม้การเข้ามาในพื้นที่ของนักลงทุนจะนำมาซึ่งความเจริญและเม็ดเงินจำนวนมาก แต่ผู้ลงทุนก็ควรตระหนักว่าการพัฒนาเชิงธุรกิจแบบไร้ทิศทาง ไม่เคารพวิถีชีวิตของชุมชน สิทธิชุมชนตามรัฐธรรมนูญ ตลอดจนการอนุรักษ์ความเป็นไทยไว้ มีแต่จะก่อให้เกิดความเสียหายและความขัดแย้งในชุมชน ทั้งยังเป็นการลดคุณค่าของชุมชนท้องถิ่นลงไปด้วย