การจัดตั้งทรัสต์ต่างประเทศของธุรกิจครอบครัวกฎหมายไทยควรแก้ไขหรือไม่ (1)

โดย...ศ.พิเศษ กิติพงศ์ อุรพีพัฒนพงศ์

ในต่างประเทศเวลาพูดถึงการจัดการทรัพย์สินของธุรกิจครอบครัว สิ่งซึ่งมักจะมีอยู่คือการจัดตั้งทรัสต์ในประเทศ ที่มีการยอมรับและมีการยกเว้นภาษี

ดังนั้น การจัดตั้งทรัสต์ในต่างประเทศเป็นเรื่องที่มีอยู่ทั่วไป เพื่อบริหารจัดการจัดทรัพย์สินขณะเจ้าของทรัพย์สินยังมีชีวิต หรือหลังจากถึงแก่ความตาย เพราะเกรงว่าทายาทอาจบริหารทรัพย์สินที่ได้มาไม่ดีพอ และอาจมีเหตุผลด้วยภาษีมรดกด้วย แต่ว่าตามกฎหมายไทยในปัจจุบัน การจัดตั้งทรัสต์เพื่อบริหารจัดการทรัพย์สินของบุคคลโดยทั่วไปยังไม่สามารถทำได้ (นอกเหนือจากการจัดตั้งทรัสต์เพื่อธุรกรรมในตลาดทุน) เนื่องจากเป็นการขัดกับมาตรา 1686 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

เหตุที่กฎหมายไทยห้ามก่อตั้งทรัสต์อาจมาจากแนวคิดที่ว่า เพราะทรัสต์ทำให้ทรัพย์สินต้องผูกมัดอยู่กับบุคคลใดบุคคลหนึ่งหรือหลายคนตลอดไป ทำให้ทรัพย์ไม่หมุนเวียนเปลี่ยนมือ เป็นการขัดขวางต่อความเจริญก้าวหน้าในทางเศรษฐกิจของชาติ (ซึ่งเป็นความคิดที่เก่าแก่มาก) ปัจจุบันนี้ธุรกิจครอบครัวของประเทศไทย ได้ดำเนินการจัดตั้งทรัสต์ขึ้นในต่างประเทศโดยถูกกฎหมายมากขึ้น

ทั้งนี้ เพื่อประโยชน์ในการจัดการทรัพย์สินของครอบครัวในระยะสั้นและระยะยาว โดยเฉพาะเมื่อเจ้าของทรัพย์สินอาจเสียชีวิตลงและเพื่อมั่นใจว่าจะมีการจัดการแบ่งปันทรัพย์สิน หรือผลประโยชน์ให้ยั่งยืนให้แก่สมาชิกในครอบครัว

จึงเป็นที่น่าสนใจว่าประเทศไทยควรแก้ไขกฎหมายให้มีการจัดตั้งทรัสต์ของเอกชนทั่วไปได้หรือไม่ และจะเป็นประโยชน์ในระยะยาวอย่างไร ก่อนอื่นผมขอแนะนำให้รู้จักรูปแบบทรัสต์ของต่างประเทศว่าคืออะไรและมีกี่รูปแบบ

1.ทรัสต์ (Trust) คืออะไร

“ทรัสต์” เป็นความสัมพันธ์ในทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการจัดการทรัพย์สิน ซึ่งอาจอธิบายได้อย่างง่ายๆ ว่า คือการที่เจ้าของทรัพย์สินยกทรัพย์สินของตนให้บุคคลซึ่งตนไว้วางใจดูแลบริหารจัดการทรัพย์สินนั้น เพื่อประโยชน์ของบุคคลอีกคนหนึ่ง

ดังนั้น จึงมีบุคคล 3 คนที่เกี่ยวข้องกับทรัสต์ ดังนี้

1. ผู้ก่อตั้งทรัสต์ (Trustor/Grantor) เป็นเจ้าของทรัพย์สินก่อนการจัดตั้งทรัสต์ เป็นผู้เลือกทรัสตี และอาจเป็นผู้กำหนดเงื่อนไขต่างๆ เกี่ยวกับการบริหารจัดการทรัพย์สินของกองทรัสต์และการจัดสรรผลประโยชน์จากทรัพย์สินของกองทรัสต์ให้แก่ผู้รับผลประโยชน์

2.ทรัสตี (Trustee) ทรัสตีมีหน้าที่ตามกฎหมายที่จะต้องบริหารจัดการทรัพย์สินของกองทรัสต์ด้วยความรอบคอบ ความระมัดระวัง และความซื่อสัตย์สุจริต เพื่อประโยชน์ของผู้รับผลประโยชน์ตามที่กำหนดไว้ในตราสารหรือสัญญาตั้งทรัสต์

3.ผู้รับผลประโยชน์ (Beneficiaries) ผู้รับผลประโยชน์ คือ บุคคลที่ผู้ก่อตั้งทรัสต์กำหนดให้เป็นผู้ได้รับผลประโยชน์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นจากทรัพย์สินของกองทรัสต์ ทั้งนี้ผู้ก่อตั้งทรัสต์อาจกำหนดให้ตนเองเป็นผู้รับผลประโยชน์ด้วยก็ได้

นอกจากนี้ เจ้าของทรัพย์สินยังอาจแต่งตั้งสมาชิกในครอบครัว ที่ปรึกษาทางการเงิน หรือบุคคลที่เจ้าของให้ไว้วางใจทำหน้าที่กำกับดูแลการบริหารจัดการทรัพย์สินของทรัสตีด้วยก็ได้ บุคคลดังกล่าวเรียกว่า “ผู้พิทักษ์ผลประโยชน์” (Protector) โดยผู้ก่อตั้งทรัสต์อาจกำหนดให้ทรัสตีแจ้งรายละเอียดการจัดสรรผลประโยชน์ให้แก่ผู้รับผลประโยชน์ให้ผู้พิทักษ์ผลประโยชน์ทราบ ก่อนที่ทรัสตีจะดำเนินการจัดสรรผลประโยชน์ให้แก่ผู้รับผลประโยชน์ เป็นต้น