วัดสูงเม่น ตั้งสถาบัน อนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน

โดย...สมาน สุดโต

วัดสูงเม่น มรดกธัมม์ วัดที่มีคัมภีร์ใบลานมากที่สุดในโลก ได้จัดตั้งสถาบันอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน ขึ้นมาเมื่อ พ.ศ. 2558 เพื่อสนองพระราชดำรัสสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ที่ว่า ขอให้ทางวัดร่วมกับชาวบ้านและชุมชน อนุรักษ์คัมภีร์ใบลานในลักษณะเช่นนี้ต่อไป เพราะทำได้ดีมาก เป็นตัวอย่างของที่อื่นได้ เพราะคัมภีร์ใบลานที่นี่มีมาก และเป็นของมีค่ามาก อยากให้มีการทำเป็นแหล่งเรียนรู้ สอนภาษาล้านนาและเผยแผ่วิธีการอนุรักษ์ โดยเฉพาะประเพณีตากธัมม์ไปยังพระภิกษุสามเณรและประชาชน ได้รู้แล้วเข้าใจ จะได้ช่วยกันอนุรักษ์ไว้เป็นเอกลักษณ์ และสมบัติของชาติต่อไป

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ มีพระราชดำรัสดังกล่าว ในวโรกาสที่เสด็จฯ ไปทรงประกอบพิธีอัญเชิญพระคัมภีร์ใบลานภาษาล้านนา จากหอพระไตรปิฎกหลังเดิม ไปที่หอพระไตรปิฎกอักขระภาษาล้านนาหลังใหม่ ณ วัดสูงเม่น เมื่อวันที่ 11 มี.ค. 2557 ทั้งนี้โดยการเปิดเผยของพระครูวิบูลสรภัญ (ฉัตรเทพ) ในฐานะผู้อำนวยการสถาบันอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน วัดสูงเม่น รองเจ้าอาวาสวัดสูงเม่น ที่ติดตามพระครูปัญญาสารนิวิฐ เจ้าอาวาส มารับใบประกาศการที่วัดได้การรับรองขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกของประเทศไทยในส่วนท้องถิ่น ที่โรงแรมปริ๊นซ์พาเลซ มหานาค เมื่อวันที่ 20-21 ธ.ค. 2559

คัมภีร์ใบลานภาษาล้านนา หรืออักษรธัมม์โบราณที่จัดเก็บที่วัด ได้จัดอย่างเป็นระเบียบเป็นหมวดหมู่ มีรวมกันนับหมื่นผูก ได้รับการดูแลอย่างดี เช่น มีผ้าห่อคัมภีร์สวยงาม มีหมายเลขกำกับแต่ละห่อ สะดวกในการสืบค้น ในขณะที่ทางวัดหรือสถาบันจัดกิจกรรมตามปฏิทินธัมม์ตลอดปี จนเป็นประเพณีที่มีทุกเดือน วัดนี้จึงเป็นจุดท่องเที่ยวทางธรรมอีกแห่งหนึ่ง เมื่อไปภาคเหนือไม่ควรพลาด 

ส่วนสถาบันที่ตั้งมา 2 ปี มีผลงานเป็นที่น่าพอใจ เช่น การปริวรรตคัมภีร์อักษรล้านนา เรื่องสีลกถา เป็นอักษรไทยเพื่อให้เหมาะกับยุคสมัย และสอดคล้องกับนโยบายของคณะสงฆ์ที่รณรงค์เรื่องหมู่บ้านรักษาศีล 5 เมื่อปริวรรตแล้วได้นำมาเทศน์และอบรมประชาชนเป็นประจำ ซึ่งเป็นที่สนใจของเยาวชนและผู้สูงอายุ

นอกจากนั้น สถาบันได้จัดสอนภาษาอังกฤษตามเรื่องในคัมภีร์ เพราะผู้ปกครองต้องการให้บุตรหลานมีความรู้ภาษาอังกฤษมากขึ้น

ส่วนภาษาล้านนาหรืออักษรธัมม์ ก็จัดสอนเป็น 3 ระดับ ระดับละ 30 ชั่วโมง ระดับที่ 1 เรียนจบอ่านอักษรธัมม์ได้ ระดับที่ 2 แปลได้ และระดับที่ 3 เป็นครูสอนผู้อื่นได้ ทั้งนี้ได้รับความร่วมมือจากโรงเรียนเทศบาลสูงเม่น ที่ส่งนักเรียนมาเรียนตามโครงการนี้

พระครูวิบูลสรภัญ (ซ้าย) พระครูปัญญา สารวินิฐ เจ้าอาวาสวัดสูงเม่น

งานต่างๆ ที่วัดสูงเม่นดำเนินการเป็นงานใหญ่ใช้งบประมาณมาก แต่ได้รับการสนับสนุนหลายฝ่าย คือ ชาวบ้านลงขันหาปัจจัยมาช่วยงาน ในส่วนของราชการ เช่น วัฒนธรรมจังหวัด และสำนักพุทธฯ จังหวัด จัดสรรงบประมาณอุดหนุนทุกปี ในขณะที่สถาบันได้ลงนามบันทึกความเข้าใจกับศูนย์สยามทรรศน์ศึกษา คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เมื่อวันที่ 23 ม.ค. 2559 เพื่อประสานความร่วมมือระหว่างกันในด้านต่างๆ โดยเฉพาะในเรื่องสนับสนุนการดำเนินงานอนุรักษ์คัมภีร์ใบลานกับสยามทรรศน์ ให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อย

พระครูวิบูลสรภัญ รองเจ้าอาวาสวัดสูงเม่น ยังได้กล่าวถึงการฉลองวาระครบ 10 ปี แห่งการฟื้นฟูและอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน ในช่วงขึ้น 13-14-15 ค่ำ เดือน 4 เหนือ หรือเดือน 2 ใต้ หรือตรงกับวันที่ 11-12-13 ม.ค. 2560 ว่า จะจัดขบวนแห่ย้อนรอย 10 ปี ใน 3 กิจกรรมหลัก ได้แก่

ประเพณีตากธัมม์ ที่รื้อฟื้นมาตั้งแต่ปี 2550 หลังจากพระครูปัญญาสารนิวิฐ เจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน และพระมหาสุทิตย์ อาภากโร (ปัจจุบัน : เจ้าอาวาสวัดสุทธิวราราม กทม. และผู้อำนวยการสถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (ส่วนกลาง) ได้ไปสืบค้นข้อมูล และหลักฐานการจัดประเพณีที่หลวงพระบาง ประเทศลาว สถานที่ที่หลวงพ่อครูบามหาเถรเคยไปเป็นประธานทำสังคายนาธรรม เมื่อ 200 ปี พบว่ามีภาพประเพณีตากธัมม์โบราณ ที่วัดสบสิกขาราม เมืองหลวงพระบาง ซึ่งท่านเจ้าอาวาส เล่าว่า มีการสืบทอดมาจากสมัยที่ หลวงพ่อครูบามหาเถร แห่งเมืองแพร่ มาจัดประเพณีไว้

ตานข้าวใหม่ เป็นประเพณีที่ปฏิบัติสืบต่อกันมาแต่โบราณ ชาวบ้านจะนำข้าวใหม่ที่ได้เก็บเกี่ยวจากนาเข้ายุ้งฉางที่บ้านแล้วจะนำมานึ่งให้สุกเพื่อนำมาตักบาตร ตานขันข้าว อุทิศไปให้พ่อแม่ และบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว และเป็นการขอขมาพระแม่โพสพ

ผิงไฟพระเจ้า เป็นการนำไม้ขนาดกว้าง 1 นิ้ว ยาวประมาณ 40-50 นิ้ว มาเหลาปอกเปลือกแล้วทาสีเหลืองคนละ 1 ไม้ พอถึงวันพระก็นำไม้ไปประเคนพระประธานในโบสถ์แล้วนำไม้เหล่านั้นมารวมกันทำเป็นกระโจมไว้หน้าโบสถ์ เพื่อทำพิธีจุดไฟเพื่อให้ความอบอุ่นใแก่พระสงฆ์และผู้มาทำพิธี ส่วนความหมายทางธรรม คือ การเผากิเลส ความโลภ ความโกรธ ความหลง

นอกจากสิ่งเหล่านี้ วัดสูงเม่น ยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่คนนิยมมาชม คือ เมืองคัมภีร์ธัมม์โบราณ ที่มีคัมภีร์มากที่สุดในโลก นักท่องเที่ยวที่มาชม หากมืดมาจะสว่างไป หรือสว่างมา ก็จะสว่างยิ่งขึ้น เพราะทางวัดจัดกิจกรรมทางธรรมให้ทุกคน โดยมีแม่ออกหรือผู้ที่เกษียณอายุแล้วสมัครมาเป็นมัคคุเทศก์อาสาจะมาประจำช่วยดูแลนักท่องเที่ยววันละประมาณ 10 คน จากที่รับการอบรมแล้วประมาณ 60 คน ส่วนนักท่องเที่ยวก็มาไม่เคยขาดเพราะมาเมืองแพร่ เลือกเที่ยวตามที่ตนสนใจได้ 3 แหล่ง คือ อยากไปไหว้พระพุทธ ให้ไปวัดพระบาทมิ่งเมือง อยากไปไหว้พระธาตุ ให้ไปวัดพระธาตุช่อแฮ อยากไปเมืองพระธรรม ให้มาวัดสูงเม่น เพราะวัดสูงเม่นเป็นวัดเดียวในโลก ที่มีคัมภีร์ธัมม์มากที่สุดในโลก จึงเป็นเมืองคัมภีร์ธัมม์โบราณ ใครมาที่นี่ จะได้เรียนรู้ธรรม ถ้ามืดมา จะสว่างไป หรือสว่างมา กลับไปจะสว่างยิ่งขึ้น

สุดท้าย พระครูหนุ่ม เชี่ยวชาญภาษาอังกฤษ บอกว่า เมื่อนึกถึงสูงเม่น คือ นึกถึงเมืองพระธรรม ดังนั้นเมื่อไปเมืองเหนือยามหนาว อย่าลืมสูงเม่น ที่เด่นด้านอนุรักษ์คัมภีร์ ที่ใหญ่สุดในโลก