"รอยล จิตรดอน"สร้างชุมชนต้นแบบจัดการน้ำ ตามแนวพระราชดำริ

โดย...ปิยนุช ผิวเหลือง

“พระองค์ทรงเข้าใจประชาชนและประเทศของพระองค์” เป็นคำกล่าวจากผู้ดำเนินงานเพื่อสนองพระราชดำริ รอยล จิตรดอน ผู้อำนวยการสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร (สสนก.) ด้วยสายพระเนตรอันยาวไกล ในการสร้างสรรค์โครงการในพระราชดำริ

สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร (สสนก.) ได้จัดตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2551 ซึ่งเป็นองค์กรที่สร้างองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี สำหรับการบริหารจัดการด้านทรัพยากรน้ำและการเกษตร

“สสนก.มีพันธกิจหลัก คือ วิจัยและพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีด้านการจัดการทรัพยากรน้ำและการเกษตร เพื่อบริการและเผยแพร่ผลงานวิจัยพัฒนา และสารสนเทศ เพื่อให้องค์การต่างๆ นำไปใช้ประโยชน์ ทั้งสร้างเครือข่ายงานวิจัยและพัฒนา ความร่วมมือ ด้านการจัดการทรัพยากรน้ำ และการเกษตร ซึ่งจะพัฒนาชุมชนต้นแบบและขยายผลสู่ชุมชนอื่น”
รอยล ระบุ 

 

รอยล มีโอกาสเข้าไปถวายงานและตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช หลายหน เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ต่างๆ เพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วม ไม่ว่าจะเป็นแหลมผักเบี้ย จ.เพชรบุรี หรือกระทั่งถวายงานข้อมูลเกี่ยวกับน้ำ เมื่อครั้งประทับอยู่ที่วังไกลกังวล รวมทั้งเมื่อเข้ารับการรักษาพระอาการประชวรที่โรงพยาบาลศิริราช ทั้งที่ควรจะเป็นช่วงการพักผ่อนพระวรกาย แต่พระองค์ก็ยังทรงงานตลอด

“แม้ในช่วงที่ประทับอยู่ที่โรงพยาบาลศิริราชตลอดหลายปี พระองค์มีรับสั่งให้ทาง สสนก.นำระบบ Weather 901 ไปติดตั้งให้ถึงห้องทรงงานส่วนพระองค์ และก่อนเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ปี 2554 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คณะทำงานของ สสนก. เข้าเฝ้าถึง 2 ครั้ง พร้อมทั้งพระราชทานแนวทางป้องกัน เนื่องจากจะมีน้ำมากอาจเกิดความเสียหายได้ พระองค์มีพระราชดำริให้รวบรวมและเเลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเกี่ยวกับสภาพอากาศทั้งด้านน้ำ ฝน พายุ ซึ่ง สสนก.ได้พัฒนาระบบที่เรียกว่า Weather 901 เพื่อส่งข้อมูลสภาพภูมิอากาศทั้งในและต่างประเทศ ไปทูลเกล้าฯ ถวายเพื่อทอดพระเนตรด้วยระบบออนไลน์แบบเรียลไทม์ เพื่อให้ทรงติดตามการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศ สถานการณ์น้ำ ปริมาณฝน และทิศทางลมได้โดยตรง ซึ่งติดตั้งเมื่อปี 2545 โดยพระองค์ทรงใช้ข้อมูลเหล่านี้ส่งไปยังรัฐบาลและกรมชลประทาน เพื่อเตรียมการวางแผนรับมือช่วยเหลือประชาชนได้อย่างทันท่วงที” รอยล เล่าถึงพระอัจฉริยภาพ ทฤษฎี ”ในหลวง” กับการจัดการน้ำชุมชน

สำหรับชุมชนคลองลัดมะยมเป็น 1 ใน 60 ชุมชนต้นแบบ ใน 603 ชุมชน ที่เข้าร่วมตามแนวโครงการพระราชดำริ เพื่อพัฒนาและบริหารจัดการแหล่งน้ำ สู่ปีที่ 12 โดย 12 ปีที่ผ่านมา ชาวบ้านได้ตระหนักถึงการพัฒนาแหล่งน้ำร่วมกันในชุมชน ซึ่งก่อนหน้านี้ ประสบปัญหาภาวะน้ำเน่าเสีย จากการปล่อยน้ำทิ้งของครัวเรือน และการเติบโตของผักตบชวา ซึ่งได้เริ่มต้นจากการปรับแนวคิด สร้างจิตสำนึกแก่คนในชุมชน ลดการทิ้งของเสียลงแม่น้ำ มีการติดตั้งถังบำบัดน้ำเสียแยกไขมันออกจากน้ำ อีกทั้งนำผักตบชวาไปใช้ประโยชน์ทำเป็นปุ๋ย และเพิ่มมูลค่า

ในขณะนี้ได้ติดตั้งกังหันตีน้ำ จำนวน 8 ชุด ตามเส้นทางคลองลัดมะยม ระยะทาง 1,200 เมตร เพื่อพัฒนาแหล่งน้ำในชุมชน โดยเป็นการสร้างสรรค์คิดค้นจากคนในชุมชน เสนอต่อ สสนก. ซึ่งใช้ต่อเนื่องมาแล้วกว่า 3 ปี ถือว่าเป็นชุมชนต้นแบบในการบำบัดน้ำแก่ชุมชนใกล้เคียง

 

ทั้งนี้ การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ โดยการพัฒนาชุมชนคลองลัดมะยม จะมี 4 แนวทาง ได้แก่ 1.สร้างชุมชน รักษาความสะอาด สืบเนื่องจากในชุมชนมีปัญหาน้ำเน่าเสีย ทั้งจากขยะและผักตบชวา โดยในชุมชนในร่วมมือกับครัวเรือน ที่มีความสามารถใช้เรือเก็บผักตบชวา และเสริมในการนำผักตบชวามาทำเป็นปุ๋ย เป็นการสร้างแผนธุรกิจให้แก่ชุมชน ที่ไม่ได้มีแค่ค่าใช้จ่ายในการปรับปรุง แต่สร้างให้ชุมชนมีรายได้

แนวทางที่ 2.การร่วมทำแผนที่ ซึ่งการจัดการน้ำที่ดีต้องมีแผนที่ วัดระดับน้ำในคลอง และการจัดการที่ดินในชุมชน 3.สร้างถังดักไขมันในครัวเรือน ลดภาวะน้ำเน่าเสียจากการปล่อยน้ำทิ้งของครัวเรือน 4.สร้างเครื่องเติมอากาศที่ สสนก.เข้ามาช่วยชุมชน ในการบำบัดน้ำธรรมชาติ ซึ่งหลังจากรื้อฟื้นคลอง การเดินเรือเสมือนเป็นการเติมอากาศเข้าไปโดยอัตโนมัติ พบว่า เมื่อสร้างคุณค่าทุกคนก็ช่วยกันรักษาชุมชน

ทั้งนี้ ผลสำเร็จของโครงการที่ผ่านมา พบว่า ในปี 2554 ชุมชนที่เข้าร่วมโครงการในพระราชดำริ การบริหารจัดการน้ำส่วนใหญ่ ไม่ประสบปัญหาน้ำท่วม หรือ ไม่รุนแรง และในปี 2557-2558 ชุมชนประสบปัญหาภาวะภัยแล้งน้อยกว่าในพื้นที่อื่น แสดงให้เห็นว่ามีการบริหารจัดการน้ำดีพอสมควร

รอยล กล่าวว่า ชุมชนคลองลัดมะยมมีการใช้กังหันน้ำจากโซลาร์เซลล์ และมีการใช้ปั๊มอัดอากาศเข้าไปในน้ำโดยตรง พบว่า ประหยัดและง่ายขึ้น โดยจากโจทย์ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชท่านมอบให้ สสนก. และ สสนก.ส่งต่อแก่ชุมชน ทำให้เกิดความร่วมมือในการแลกเปลี่ยน เกิดเป็นสิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆ เช่น เครื่องเติมอากาศชุมชน

หรือกรณีตัวอย่างชุมชนบ้านศาลาดิน ที่ดัดแปลงทำระบบโซลาร์เซลล์ มีกังหัน มีใบพัดปั่นน้ำเติมอากาศ แต่ผลสุดท้ายพบว่ามีปัญหา จึงเปลี่ยนเป็นเครื่องเติมอากาศโดยตรง ปั๊มอากาศลงไปในน้ำ เมื่อชุมชนศาลาดินเห็นตัวอย่างจากคลองลัดมะยม จึงได้กลับไปแก้ไขและพัฒนาต่อยอดอีก เกิดเป็นกระบวนการเรียนรู้ แลกเปลี่ยนระหว่างชุมชน นอกเหนือจากนี้ในการบริหารจัดการน้ำ และบำบัดน้ำเสีย ชาวบ้านได้วัดคุณภาพของน้ำด้วยตนเองทั้งค่า บีโอดี และค่าความเค็ม แต่เดิมต้นไม้ตายเพราะน้ำเค็มรุก ได้หมดไปพบว่ากล้วยไม้เป็นพืชที่ไม่ทนความเค็ม แต่ปรากฏว่า สวนกล้วยไม้ในชุมชนก็กลับมาสวยเหมือนเดิม

นอกจากนี้ สสนก.ได้สนองโครงการตามพระราชดำริต่อเนื่อง โดยประการแรกได้จัดทำเป็นฐานความรู้ ใน www.haii.or.th รวบรวมเกี่ยวกับหลักการทรงงาน โครงการพระราชดำริเกือบทั้งหมด 2.รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับชุมชน ที่ทำงานด้วยกันว่าสามารถช่วยตัวเองได้อย่างไร ช่วยเพื่อนได้อย่างไร มีสิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆ ที่เจริญงอกงามอย่างไรบ้าง

 

รอยล กล่าวว่า ความประทับใจในการร่วมทำงานตามโครงการพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช คือ “ท่านเข้าใจคนไทยแต่ไม่รู้ว่าคนไทยเข้าใจท่านไหม” ท่านเข้าใจคนไทยของท่านจริงๆ ใช้หลักการคิดต่างๆ ทั้งเรื่องพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติ และภูมิสังคม

“เราพบว่า พอใช้หลักการทรงงาน เช่น จะแก้ปัญหาเรื่องน้ำ ทำแผนที่เรื่องน้ำ ต้องเก็บรวบรวมข้อมูล ผลสุดท้ายทำให้ทำงานกับชาวบ้านได้ง่ายขึ้น หลักทุกอย่างแสดงให้เห็นว่าท่านเข้าใจคนไทย และเข้าใจประเทศไทย”

สำหรับโครงการด้านบริหารจัดการน้ำ เป็นโครงการหลักๆ ที่พระองค์ทรงเน้นเรื่อยมา โดยได้มีโอกาสเข้าเฝ้าพระองค์ท่านตั้งแต่ปี 2547 ก็รับแนวพระราชดำริมาตลอด และเชื่อว่าสิ่งที่ท่านรับสั่งคือสิ่งที่ดีที่สุด ทั้งเรื่องเกี่ยวกับเรื่องน้ำ เรื่องไอที เรื่องการพัฒนา กรณีตัวอย่าง การพัฒนาเขื่อนขุนด่านปราการชล ถือว่าได้สนองพระราชดำรัสอย่างต่อเนื่อง สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่ที่สิ่งที่ผมทำ แต่ท้ายที่สุดเรามีชุมชนที่ทำงานร่วมกับเราต่อเนื่อง ตามพระราชดำริขยายไปทุกวัน “ซึ่งสำคัญกว่า ว่าผมทำอะไร” รอยล กล่าว

ทั้งนี้ งานของ สสนก. ซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยี จึงได้พัฒนาระบบสารสนเทศเชื่อมต่อและเก็บรวบรวมข้อมูลทรัพยากรน้ำ ลุ่มน้ำเจ้าพระยาทั้งหมด จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น กรมชลประทาน การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย กรมอุตุนิยมวิทยา กรุงเทพมหานคร เพื่อให้หน่วยงานต่างๆ ได้ใช้ข้อมูลร่วมกัน ประกอบการตัดสินใจและบริหารจัดการ

ปัจจุบัน รัฐบาลได้สนองพระราชดำริขยายผลระบบเครือข่ายเพื่อจัดการทรัพยากรน้ำแห่งประเทศไทย โดยการรวมข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกว่า 30 หน่วยงาน เกิดเป็นคลังข้อมูลน้ำและภูมิอากาศแห่งชาติ ในเว็บไซต์ www.thaiwater.net ซึ่งชาวบ้านได้น้อมนำพระราชดำริและเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น จีพีเอส ภาพถ่าย ดาวเทียม โทรมาตรวัดฝนและระดับน้ำอัตโนมัติ สำรวจเก็บข้อมูล เพื่อนำมาวางแผนพัฒนาและบริหารจัดการน้ำในชุมชนของตนเองได้ โดยตอนนี้มีเครือข่ายกว่า 900 ชุมชน